Οι φθινοπωρινοί κρόκοι

Οι κρόκοι της Ελλάδας
φθινόπωρο - χειμώνας

Τα κολχικά της Ελλάδας video

Τα κολχικά έχουν αρχίσει να ανθίζουν από τον Αύγουστο. Είναι φυτά δηλητηριώδη, γι' αυτό και προειδοποιούν με τα άνθη τους που φέρνουν έντονα χρώματα και σχέδια. Το βίντεο που ακολουθεί παρουσιάζει όλα τα κολχικά της Ελλάδας.

Κολχικά, οι προάγγελοι του χειμώνα

Τα κολχικά είναι βολβώδη φυτά, με άνθη σε μορφή  κρίνου. Όλα τα μέρη τους είναι δηλητηριώδη. Υποτίθεται ότι το δηλητήριό τους (την κολχικίνη)  χρησιμοποίησε η μάγισσα Μήδεια (κόρη του Αιήτη,  βασιλιά των Κόλχων), για να βοηθήσει τον Ιάσονα, τον αρχηγό της Αργοναυτικής Εκστρατείας στην Κολχίδα. Έτσι, στα φυτά αυτά δόθηκε από τους σύγχρονους βοτανικούς το όνομα της αρχαίας χώρας των Κόλχων, της Κολχίδας. Ο πατριάρχης των Ελλήνων βοτανικών, Θεόδωρος Ορφανίδης, διηγείται τον 19ο αιώνα πως έλυσε το μυστήριο του ξαφνικού θανάτου αλόγων και λοιπών υποζυγίων στην ορεινή Κορινθία, ανακαλύπτοντας ότι είχαν φάει στα βοσκοτόπια τους κολχικά.

Στην Ελλάδα φύονται 31 είδη κολχικών, από τα οποία τα 12 είναι ενδημικά. Τα περισσότερα έχουν φθινοπωρινή άνθηση και μερικά ανθίζουν από τις αρχές ή τα μέσα Αυγούστου, προαναγγέλοντας το φθινόπωρο και τον χειμώνα που έρχονται, με την αναγέννηση της ελληνικής φύσης μετά το σκληρό ξηροθερμικό καλοκαίρι. 

Η άνθηση των κολχικών αρχίζει από τα βόρεια προς τα νότια και από τα ψηλά προς τα χαμηλά, ανάλογα με τη μέση θερμοκρασία κάθε περιοχής. Για παράδειγμα, ένα από τα πρώτα κολχικά που αρχίζουν να ανθίζουν από τον Αύγουστο στην ορεινή και την ορομεσογειακή (αλπική) ζώνη του Παρνασσού, της Γκιώνας και του Ελικώνα είναι το Colchicum parnassicum. 

Περισσότερες πληροφορίες για πολλά είδη κολχικών, υπάρχουν στο:

http://www.florahellenica.blogspot.gr/

Colchicum parnassicum

Παρνασσός 18/08/2010

Colchicum ligulatum
Πάρνηθα 03/09/2009 Φυλή

Colchicum bivonae
Πάρνηθα 05/09/2009

Colchicum sfikasianum
Υμηττός 01/09/2009

Colchicum cupanii
Άμφισσα 31/10/2009

Οι άγριοι κρόκοι του φθινόπωρου

Crocus cartwrightianus

Αττική 02/11/2008 Attica

Οι κρόκοι είναι από τα ωραιότερα αγριολούλουδα της ελληνικής φύσης. Ανθίζουν σχεδόν ολόκληρο τον χρόνο, αρχίζοντας το φθινόπωρο από τα νότια και τα χαμηλά για να συνεχίσουν χειμώνα, άνοιξη και καλοκαίρι στα ψηλά βουνά και την ορεινή ζώνη. Οι κρόκοι που δίνουν το «σαφράν» ή «ζαφορά» είναι οι φθινοπωρινοί, που έχουν πολύ μεγάλο ύπερο χωρισμένο σε επιμήκη στίγματα. Από τα στίγματα αυτά παράγεται το σαφράν, το οποίο ανάλογα με την χρήση του είναι πανάκριβο άρτυμα, φάρμακο ή χρωστική ύλη που δίνει ένα πολύ λαμπερό κίτρινο χρώμα.

Από την περσική λέξη azafran ή την αραβική zafaran προέρχονται οι ευρωπαϊκές λέξεις για τα στίγματα του κρόκου, όπως ζαφορά στη νεοελληνική γλώσσα, σαφράν (saffran) στην γαλλική, zaferano στην ιταλική, κοκ. Η χρήση του κρόκου στην Ελλάδα και τον πολιτισμό του Αιγαίου είναι πανάρχαια. Ως άρτυμα και χρωστική ύλη αναγράφεται στις πινακίδες με την Γραμμική Β’ γραφή της ελληνικής γλώσσας. Ως διακοσμητικό μοτίβο υπάρχει σε πλήθος τοιχογραφιών και ευρημάτων από τον «μινωικό» και «κυκλαδικό» πολιτισμό. Διάσημη είναι η τοιχογραφία με της κροκοσυλλέκτριες (16ος αιώνας π.Χ.) από το Ακρωτήρι της Θήρας.

Στην Θήρα και σε ορισμένα άλλα νησιά η συλλογή της ζαφοράς συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Αλλού, όπως στην Κρήτη, η χρήση των κρόκων έχει ξεχαστεί.

Ο ήμερος κρόκος (Crocus sativus) της Κοζάνης είναι στείρο φυτό και αναπαράγεται μόνο βλαστητικά. Στις αρχές του 17ου αιώνα έφεραν βολβούς του στην περιοχή Κοζανίτες έμποροι και από τότε άρχισε η καλλιέργειά του.

Ο άγριος πρόγονος του καλλιεργήσιμου είναι ο κρόκος του Καρτράιτ (cartwrightianus). Ο άγγλος πρόξενος στην Κωνσταντινούπολη Καρτράιτ έστειλε ένα τέτοιο κρόκο από την Τήνο στον βοτανολόγο Χέρμπερτ, ο οποίος δημοσίευσε την επιστημονική του περιγραφή και για να τιμήσει τον… πρόξενο έδωσε στο φυτό τ’ όνομά του. Ο καρτραϊκός κρόκος είναι ίδιος με τον ήμερο αλλά πιο μικρός. Είναι ενδημικό φυτό Αττικής, Κυκλάδων και Δυτικής Κρήτης. Ανθίζει Οκτώβριο-Δεκέμβριο σε βραχώδεις λοφοπλαγιές, χαμηλούς θαμνότοπους και αραιά πευκοδάση από τις παραθαλάσσιες περιοχές μέχρι τα 1.000 μέτρα.

Ο κρόκος των κρητικών ορέων (oreocreticus) μοιάζει πολύ με το καρτραϊκό αλλά φυτρώνει σε μεγάλα υψόμετρα στα βουνά της Κρήτης (Ψηλορείτης, Δίκτη, Θρυπτή) το φθινόπωρο.

Ο κρόκος του Τουρνεφόρ (turnefortii) είναι αυτός που κατ’ εξοχήν ονομάζεται ζαφορά στις Κυκλάδες. Ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του γάλλου βοτανολόγου Πιτόν ντεΤουρνεφόρ που περιέγραψε πολλά φυτά του Αιγαίου γύρω στο 1700. Ο τουρνεφόρτιος κρόκος ανθίζει από Σεπτέμβριο μέχρι Νοέμβριο σε Δωδεκάνησα, Κρήτη, Κυκλάδες και Ύδρα σε πετρώδεις τοποθεσίες, ρωγμές βράχων και φρυγανότοπους, από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 650 μέτρα. Τα κόκκινα στίγματα του είναι πολύ μεγάλα και διακλαδίζονται σε δεκάδες νημάτια.

 Crocus turnefortii 

Κέα 29/11/2008 Kea (Cyclades)

Μεγάλη στίγματα έχει και ο κρόκος ο εσχαρωτός (Crocus cancellatus υποείδος mazziaricus) που ανθίζει από τον Σεπτέμβριο στην κυρίως χώρα, Εύβοια, Νάξο, Ηρακλειά, Πελοπόννησο, Ιόνια νησιά από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1.500 μέτρα σε βραχώδεις πλαγιές και θαμνότοπους.

Αυτοί οι τρεις φθινοπωρινοί κρόκοι (κατρταϊκός, τουρνεφόρτιος και εσχαρωτός) έχουν μεγάλα στίγματα, όπως ο ήμερος κρόκος της Κοζάνης και μπορούν να αποδώσουν σαφράν. Με την εμπειρία και το παράδειγμα των κροκοπαραγωγών της Κοζάνης, πολλά νησιά του Αιγαίου θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν τα φτωχά εδάφη τους με την καλλιέργεια κρόκων από τα είδη που είναι αυτοφυή και ενδημικά στα νησιά και να έχουν παραγωγή σαφράν αντί να έχουν παραδώσει τα νησιά στα κατσίκια.

Οι κρόκοι είναι φυτά ευρωασιατικά. Εξαπλώνονται από την Πορτογαλία μέχρι την δυτική Κίνα και περιλαμβάνουν 80 είδη. Η πλειονότητά τους συγκεντρώνεται στην βορειοανατολική Μεσόγειο και κυρίως στην Τουρκία και την Ελλάδα. Στην χώρα μας ευδοκιμούν 21 είδη αυτοφυών κρόκων, από τα οποία τα 9 είναι ενδημικά. Εκτός από τα τρία αιγαιοπελαγίτικα είδη που δίνουν την ζαφορά (σαφράν), υπάρχουν και κρόκοι που έχουν μεγάλη αισθητική αξία και καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικοί.

Δύο από τους ωραιότερους ελληνικούς κρόκους είναι ενδημικοί της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου και κυρίως της Μάνης. Μέσα από το σκληρό φθινοπωρινό και χειμωνιάτικο τοπίο της Μάνης ξεπετάγονται ο πανέμορφος κρόκος ο χιονώδης (niveus) και ο εκπληκτικός κρόκος του Γουλιμή (gulimii). Οι βολβοί τους αποτελούν αντικείμενο λεηλασίας από τους ξένους και μοσχοπωλούνται ως σπάνια καλλωπιστικά φυτά στην Ευρώπη και κυρίως στην Αγγλία.

Άλλοι φθινοπωρινοί και χειμωνιάτικοι κρόκοι είναι:

1. Ο κρόκος του Ρόμπερτ (robertianus), ενδημικός της Πίνδου.
2. Ο κρόκος του Φλέϊσερ (fleischeri) στην Ρόδο και την Χίο.
3. Ο κρόκος ο αδριατικός (adriaticus) ενδημικός της Δυτικής Ελλάδας με ένα υποείδος του στον Παρνασσό.
4. Ο κρόκος ο λείος (laevigatus) ενδημικός του Νότιου Αιγαίου, Πελοποννήσου, Αττικής Εύβοιας, κ.α. 
5. Ο κρόκος του Πάλλας (palassii) στην Λέσβο και την Σάμο.
6. Ο κρόκος του Μπορί (boryi) ενδημικός Ιονίου και Δυτικής Ελλάδας.
7. Ο κρόκος ο ωραίος (pulchellus) στην Βόρεια Ελλάδα.
8. Ο κρόκος ο διανθής (biflorus) στην Ρόδο.
9. Ο κρόκος του Στριντ (stridii) στον Χορτιάτη της Θεσσαλονίκης και την Ξάνθη.
10. Ο κρόκος ο νεφελογενής (nubigena) στην Λέσβο, Σάμο και Ικαρία.
11. Ο κρόκος ο μελάνθηρος (melantherus) στον Πάρνωνα.
12. Ο κρόκος ο ευειδής (speciosus) σε ελάχιστες θέσεις στην Δυτική Ελλάδα.
13. Ο κρόκος της Αττικής (atticus) με εξάπλωση στην Αττική, τη Νότια Εύβοια και την Άνδρο.

Η φθινοπωρινή και χειμωνιάτικη φύση είναι πλούσια στην Ελλάδα, με τους κρόκους να κυριαρχούν. Είναι και οικονομικά αποδοτική, όπως αποδεικνύεται από τους κρόκους της Κοζάνης και την παραγωγή σαφράν.

Περισσότερες πληροφορίες για πολλά είδη κολχικών, υπάρχουν στο:

http://www.florahellenica.blogspot.gr/

Crocus pulchellus

Χορτιάτης 02/10/2011 Chortiatis

Οι ανοιξιάτικοι και καλοκαιρινοί κρόκοι

Crocus veluchensis

Βαρδούσια 30/05/2010 mt. Vardousia

 

Οι κρόκοι είναι ένα γένος φυτών με ανθοφορία σχεδόν όλο τον χρόνο. Για πρακτικούς λόγους, η ανθοφορία τους χωρίζεται σε φθινοπωρινή και ανοιξιάτικη. Στην πραγματικότητα, η φθινοπωρινή άνθηση σε μερικά είδη συνεχίζεται μέχρι τα μέσα του χειμώνα και η ανοιξιάτικη άνθηση παρατείνεται μέχρι τα μέσα του καλοκαιριού. Εκτός από άλλους παράγοντες, βασικό ρόλο στην άνθηση παίζει η μέση θερμοκρασία, έτσι όπως αυτή διαμορφώνεται από το υψόμετρο και την ποιότητα του φωτός.

Το ανοιξιάτικο και καλοκαιρινό κύμα άνθησης των κρόκων αρχίζει σε πολλά είδη σε θέσεις, όπου αρχίζει να λιώνει το χιόνι. Αρκετοί καλοκαιρινοί κρόκοι έχουν τη δυνατότητα να ανεβάζουν τη θερμοκρασία του άνθους κατά πολλούς βαθμούς Κελσίου, κι έτσι να αναδύονται μέσα από το χιόνι. Η ανεβασμένη θερμοκρασία διατηρείται σχεδόν σε όλη τη διάρκεια της άνθησης, προσφέροντας καταφύγιο σε έντομα. Το φαινόμενο ονομάζεται θερμογόνος αναπνοή. Με τον τρόπο αυτό οι κρόκοι, αποκτούν συγκριτικό πλεονέκτημα για την επικονίαση και την αναπαραγωγή τους, σε σχέση με τα άλλα φυτά που θα ανθίσουν αργότερα.

Τα ανοιξιάτικα/καλοκαιρινά είδη κρόκων στην Ελλάδα είναι:

1. Crocus biflorus (Κρόκος ο διανθής). Από τον Φεβρουάριο στην Ρόδο.
2. Crocus biflorus ssp. nubigena (Κρόκος ο διανθής, υποείδος ο νεφελογενής). Από τον Φεβρουάριο σε νησιά του Ανατολικού Αιγαίου.
3. Crocus biflorus ssp. alexandri (Κρόκος ο διανθής, υποείδος Αλέξανδρου). Από Μάρτιο στο όρος Φαλακρό της Δράμας.
4. Crocus biflorus ssp. stridii (Κρόκος ο διανθής, υποείδος του Στριντ). Από τον Ιανουάριο στο όρος Χορτιάτης της Θεσσαλονίκης και στην περιοχή της Ξάνθης.
5. Crocus chrysanthus (Κρόκος ο χρυσανθής). Από τον Φεβρουάριο στα βουνά της Κεντρικής και Βόρειας Ελλάδας.
6. Crocus cvijicii (Κρόκος του Κβίζιτς). Από τον Μάϊο στην Όσσα της Θεσσαλίας και στα βουνά της Βορειοδυτικής Μακεδονίας.
7. Crocus flavus (Κρόκος ο κίτρινος). Από τον Μάρτιο στα βουνά της κεντρικής και βόρειας Ελλάδας.
8. Crocus fleischeri (Κρόκος του Φλέϊσερ). Από τον Ιανουάριο σε Ρόδο, Σάμο και Χίο.
9. Crocus olivieri (Κρόκος του Ολιβιέ). Από τον Φεβρουάριο στα βουνά της ηπειρωτικής Ελλάδας, Χίο και Σάμο.
10. Crocus olivieri ssp. balansae (Κρόκος του Ολιβιέ, υποείδος του Μπαλανσά). Από τον Ιανουάριο σε Χίο και Σάμο.
11. Crocus pelistericus (Κρόκος του Πελιστέρ/Περιστεριού). Από τον Μάϊο στα βουνά Βόρας και Βαρνούς της Μακεδονίας.
12. Crocus reticulatus (Κρόκος ο δικτυωτός). Από τον Μάρτιο στο βουνό Φαλακρό της Δράμας.
13. Crocus sieberi (Κρόκος του Ζήμπερ). Από τον Μάρτιο στην Κρήτη.
14. Crocus sieberi ssp. atticus. (Κρόκος του Ζήμπερ, υποείδος της Αττικής). Από τον Ιανουάριο στα βουνά της Αττικής, τη νότια Εύβοια, την Άνδρο και σε νησίδες των Σποράδων.
15. Crocus sieberi ssp. sublimis. (Κρόκος του Ζήμπερ, υποείδος ο μετέωρος). Από τον Φεβρουάριο στα βουνά της βόρειας Πελοποννήου και της ηπειρωτικής Ελλάδας.
16. Crocus sieberi ssp. nivalis. (Κρόκος του Ζήμπερ, υποείδος του χιονιού). Από τον Φεβρουάριο στον Ταΰγετο.
17. Crocus veluchensis (Κρόκος του Βελουχιού). Από τον Μάΐο στα βουνά της ηπειρωτικής Ελλάδας, πάνω από τα 950 μέτρα.

Περισσότερες πληροφορίες για πολλά είδη κολχικών, υπάρχουν στο:

http://www.florahellenica.blogspot.gr/

Crocus pelistericus

Βόρας 04/06/2010 Voras

Crocus chrysanthus

Παρνασσός 06/03/2010 Parnassos
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Crocus sieberi ssp. sublimis 

Χελμός 12/06/2010 Chelmos