ΟΙ ΦΙΛΟΙ ΤΟΥ ΜΠΛΟΚ

Κυριακή, 10 Δεκεμβρίου 2017

Ο μυκηναϊκός μάραθος ma-ra-tu-wo



Τα αποδημητικά πουλιά προσπαθούν το φθινόπωρο να τραφούν όσο το δυνατόν περισσότερο, προκειμένου να έχουν τις απαραίτητες δυνάμεις για το μεγάλο ταξίδι τους προς την Αφρική. Έτσι, ο θαμνοφυλλοσκόπος (Phylloscopus trochilus), που κυρίως είναι πουλί εντομοφάγο, συμπληρώνει πριν την αποδημία του την διατροφή του με σπόρους, αφού τα ετήσια φυτά ωριμάζουν τα σπέρματά τους γύρω στον Σεπτέμβριο. Στην φωτογραφία (29/09/2007) από την Αμοργό, ένας θαμνοφυλλοσκόπος τσιμπολογάει μαραθόσπορους στην παραλία της Αιγιάλης.

Ό,τι συνεχίζουν να κάνουν τα πουλιά, το έκαναν και οι άνθρωποι στις προβιομηχανικές κοινωνίες που αξιοποιούσαν κάθε διαθέσιμο φυσικό πόρο για την διατροφή, την υγεία και γενικά την ζωή τους. Εξαίρεση δεν αποτελούσε φυσικά και ο ταπεινός μάραθος, ένα φυτό πολύ κοινό στην Ελλάδα, που ανήκει στην οικογένεια των Σκιαδοφόρων. Η ταξιανθία του σχηματίζει σκιάδιο (ομπρέλα) με πολυάριθμα άνθη και επομένως πολλά μικρά σπέρματα στην εποχή της καρποφορίας.

Ο μάραθος (Foeniculum vulgare) είναι φυτό αρωματικό, αρτυματικό κι έχει πολλές φαρμακευτικές ιδιότητες. Χρησιμοποιούμε και σήμερα το πανάρχαιο όνομά του, που ανάγεται στην Νεολιθική Εποχή. Ο μάραθος αναφέρεται στις μυκηναϊκές πινακίδες (γύρω στο 1450 π.Χ.) με Γραμμική Β γραφή και στην μορφή ma-ra-tu-wo. Οι φιλόλογοι, που δεν φροντίζουν να συμβουλευτούν κάποιο βιβλίο Βοτανικής, πέφτουν σε λογικά ατοπήματα υποστηρίζοντας, όπως ο Μπαμπινιώτης, ότι η λέξη «μάραθος» είναι «πιθανώς δάνειο» από ξένη γλώσσα. Αλλά πως είναι δυνατόν οι κάτοικοι της Ελλάδας να δανείστηκαν μια λέξη για ένα τόσο κοινό φυτό, όπως είναι ο μάραθος;

Όλο το φυτό περιέχει αιθέριο έλαιο που αποτελείται από ανιθόλη και βενχόνη. Ο μαραθόσπορος περιέχει 100% έλαιο με ιδιότητες τονωτικές, αντιφυσητικές, χωνευτικές, αποχρεμπτικές, αντιπυρετικές, διουρητικές, γαλακταγωγούς και σπασμολυτικές. Ο Ιπποκράτης συνιστούσε το μάραθο ως βοηθητικό του τοκετού. Ο Διοσκουρίδης αναφέρει ότι σταματά τη στομαχική καούρα. Χρησιμοποιείται στην μαγειρική, φαρμακευτική, ποτοποιία, σαπωνοποιία και κτηνιατρική.

Όπως και στην αρχαία, έτσι και στη σημερινή Ελλάδα βάζουν μάραθο στις βρώσιμες ελιές για καλύτερη γεύση και συντήρηση. Στην αρχαιότητα έβαζαν μάραθο σε ψωμιά σάλτσες, όσπρια και πλακούντες (πίτες). Χρησιμοποιείται πολύ στην ελληνική κουζίνα ως αρωματικό και αρτυματικό. Συνδυάζεται με σουπιές, χταπόδι, ψάρια, σάλτσες, ζυμαρικά, κρέατα, ομελέτες, σαλιγκάρια, σούπες, φρέσκα κουκιά, αγκινάρες. Αρωματίζει χορτόπιτες. Ο μαραθόσπορος μπαίνει σε ψωμιά, παξιμάδια και κουλούρια. Τα φύλλα και οι τρυφεροί βλαστοί του μάραθου συλλέγονται από τον Ιανουάριος έως τον Ιούνιο, πριν ανθίσει το φυτό και ο μαραθόσπορος το φθινόπωρο.

Ο μάραθος είναι τόσο κοινός στην Ελλάδα ώστε το όνομα του έχει δοθεί σε οικισμούς, τόπους και νησιά από την αρχαιότητα ήδη. Ο Μαραθώνας στην Αττική έχει μείνει στην ιστορία για τη νίκη των Αθηναίων επί των Περσών το 490 π.Χ.

Άλλα σημερινά τοπωνύμια είναι: Μαραθόκαμπος (Σάμος), Μαραθιάς (Κέρκυρα, Φωκίδα, , Μαραθούσα (Αρκαδία, Χαλκιδική), Μαραθέα, Μαράθιο, Μαραθοκεφάλα, Μαραθόπολη (Τριφυλία), Μάραθος. Και σε νησιά: Μαραθονήσι (Γύθειο, Ζάκυνθος, Σπέτσες), Μαράθι (Αρκοί, Κρήτη), Μαράθια (Ν. Ευβοϊκός), Μαραθόπουλο (Ψαρά).


Κυριακή, 26 Νοεμβρίου 2017

Pelecanus onocrotalus ροδοπελεκάνος

Κερκίνη 06-06-2010

Ο ροδοπελεκάνος είναι καλοκαιρινός επισκέπτης και διερχόμενος μετανάστης στην Ελλάδα. Καταγράφηκε για πρώτη φορά να φωλιάζει στη χώρα μας στα μέσα της δεκαετίας του '60, στη λίμνη Μικρή Πρέσπα, που είναι και ο μοναδικός χώρος αναπαραγωγής του στην Ελλάδα (Handrinos & Akriotis 1997). Ελάχιστοι ροδοπελεκάνοι διαχειμάζουν στην Ελλάδα, αλλά εκατοντάδες άτομα παρατηρούνται κυρίως στους υγρότοπους της Θράκης και της Μακεδονίας κατά τη μετανάστευση. Συχνά, και ιδιαίτερα το φθινόπωρο, νεαρά άτομα παρατηρούνται στα νησιά του Αιγαίου. Οι περιοχές διαχείμασης του ελληνικού πληθυσμού δεν είναι γνωστές αλλά βρίσκονται κατά πάσα πιθανότητα στα μεγάλα έλη στο νότιο Σουδάν.
Φωλιάζει σε μικρές ομάδες. Τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με ψάρια που κυνηγάει σε ρηχά νερά λιμνών και ποταμών. Ένα κυμαινόμενο ποσοστό του αναπαραγόμενου στη Μικρή Πρέσπα πληθυσμού ταξιδεύει τακτικά για να τραφεί και στις λίμνες Καστοριάς, Χειμαδίτιδα, Ζάζαρη, Βεγορίτιδα, Κερκίνη, στο Δέλτα Αξιού-Λουδία-Αλιάκμονα και σε άλλους μικρότερους υγρότοπους. Ο ροδοπελεκάνος  περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας (έκδ. 2009), από το οποίο προέρχονται και οι πληροφορίες.
Ο μεγαλύτερος ευρωπαϊκός πληθυσμός του φωλιάζει και αναπαράγεται στο Δέλτα του Δούναβη (αρχαίος Ίστρος). Γράφει σχετικά ο Αριστοτέλης: «Καὶ οἱ πελεκᾶνες δ' ἐκτοπίζουσι, καὶ πέτονται ἀπὸ τοῦ Στρυμόνος ἐπὶ τὸν Ἴστρον, κἀκεῖ τεκνοποιοῦνται· ἀθρόοι δ' ἀπέρχονται, ἀναμένοντες οἱ πρότεροι τοὺς ὕστερον, διὰ τὸ ὅταν ὑπερπτῶνται τὸ ὄρος ἀδήλους γίνεσθαι τοὺς προτέρους τοῖς ὑστέροις.»
Ανάλογα την περιοχή, λαϊκά ονόματαα είναι: ροδοπελεκάνος (που έχει υιοθετήσει η Ελληνική Ορνιθολογική Εταιρεία), πελεκάνι, σακάς, τουμπανιάς.
Πελεκάνος ο ονοκρόταλος (Pelecanus onocrotalus, Linnaeus 1758)
Ετυμολογία:
Pelecanus < pelecanus (latin.) < αρχαίο ελληνικό: πελεκάν, -άνος, από το θέμα πελεκ- τού ουσιαστικού πέλεκυς ==> από το ράμφος τού πτηνού, που κόβει σαν πέλεκυς.
onocrotalus < όνος + κρόταλο ==> αναφορά στην κραυγή του ==> αναφέρεται από τον Πλίνιο για πτηνά με παρόμοια κραυγή.


Παρασκευή, 24 Νοεμβρίου 2017

Parnassius mnemosyne

Παρνασσός 30-07-2013

Η Parnassius mnemosyne (οικογένεια Papilionidae) ζει σε λιβάδια και δασικές εκτάσεις με πολλά ανθοφόρα φυτά, σε υψόμετρα έως 1500 μέτρα. Εξαπλώνεται από τα Πυρηναία έως την Κεντρική Ασία. Ξενιστής της για αυγά και προνύμφες είναι φυτά του γένους Corydalis.
Ετυμολογία:

Parnassius < Παρνάσσιος < Παρνασσός.
mnemosyne < Μνημοσύνη, αρχαία ελληνική θεότητα μητέρα των 9 Μουσών από τον Δία.