Ελληνικη φυση

Ψηφιακό περιοδική «Ελληνική Φύση» Νο 2

2012-02-18T17:52:00.001+02:00

Ψηφιακή μη εμπορική έκδοση που διανέμεται δωρεάν με email μέσω Διαδικτύου.
Για εγγραφή παραληπτών στείλτε email στο

nikos51@hol.gr

Ημέρα κυκλοφορίας: 1 Μαρτίου 2012

Aυτή η ψηφιακή έκδοση έχει γίνει σε σχήμα κανονικού σώματος περιοδικού (με εξώφυλλο και οπισθόφυλλο) και σε μορφή PDF. Το περιοδικό έχει σελιδοποιηθεί σε σχήμα 18Χ24 εκατοστά, όπως και τα έντυπα, ώστε όποιος θέλει να μπορεί να το τυπώσει, με τις απώλειες φυσικά που θα έχει μια ψηφιακή έκδοση χαμηλής ανάλυσης. H ανάγνωσή του είναι εύκολη με τις τυπικές ρυθμίσεις του Adobe Reader.

Είναι επιθυμητές συνεργασίες σε κείμενα και φωτογραφίες. Στις φωτογραφίες πρέπει να αναφέρεται ο τόπος και η ημερομηνία λήψης.

Με καγιάκ στον Γοργοπόταμο

2012-02-09T17:39:00.004+02:00

Πέρασμα στον Βουραϊκό

2012-01-29T01:26:00.002+02:00

03/04/2011
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Ψηφιακό περιοδικό «Ελληνική Φύση»

2012-01-14T20:46:00.001+02:00

ΕΛΛΗΝΙΚΗ ΦΥΣΗ
Μια εξερεύνηση στη χώρα που καταστρέφουμε

Ψηφιακή μη εμπορική έκδοση που διανέμεται δωρεάν με email μέσω Διαδικτύου.

Για εγγραφή παραληπτών στείλτε email στο

nikos51@hol.gr

Ημέρα κυκλοφορίας: 31 Ιανουαρίου 2012

Aυτή η ψηφιακή έκδοση έχει γίνει σε σχήμα κανονικού σώματος περιοδικού (με εξώφυλλο και οπισθόφυλλο) και σε μορφή PDF. Το περιοδικό έχει σελιδοποιηθεί σε σχήμα Α4, όπως και τα έντυπα, ώστε όποιος θέλει να μπορεί να το τυπώσει, με τις απώλειες φυσικά που θα έχει μια ψηφιακή έκδοση χαμηλής ανάλυσης. H ανάγνωσή του είναι εύκολη με τις τυπικές ρυθμίσεις του Adobe Reader.

Άγιον Όρος φύση με μοναδικά χαρακτηριστικά

2011-12-21T18:06:00.003+02:00

Η βλάστηση του Αγίου Όρους χωρίζεται σε τρεις ζώνες.

Η πρώτη είναι η ζώνη των αείφυλλων πλατύφυλλων, που ξεκινά από την θάλασσα και φτάνει μέχρι τα 800 μέτρα, ανάλογα με τα πετρώματα και τον προσανατολισμό της περιοχής. Εκτείνεται περιμετρικά της αθωνικής χερσονήσου και περιλαμβάνει πουρνάρια, αριές, ρείκια, λαδανιές, σχίνους, κουμαριές, μυρτιές, σπάρτα, αγριελιές, κουτσουπιές, δάφνες, αγριόκεδρους και άλλα είδη της μεσογειακής βλάστησης.

Η δεύτερη ζώνη ξεκινάει περίπου από τα 600 μέτρα και περιλαμβάνει φυλλοβόλα δάση, που αποτελούνται από καστανιές, δρύες, σφενδάμια, φτελιές, οστρυές, αγριομηλιές, πλατάνια στις ρεματιές και έλατα στα μεγαλύτερα υψόμετρα. Τα φυλλοβόλα δάση δεν καλύπτουν όλο το μήκος της χερσονήσου, γιατί στο βόρειο τμήμα με το χαμηλό σχετικά υψόμετρο υπάρχουν δάση με χαλέπια πεύκη.

Από το κεντρικό τμήμα και νοτιότερα είναι εντυπωσιακά τα δάση καστανιάς, που εκμεταλλεύονται τα μοναστήρια από παλιά για την παραγωγή ξυλείας. Αρχικά η καστανιά δημιουργούσε μικτά δάση με δρύες, σφενδάμια, αγριόλευκες, αγριοκερασιές, οξιές, μαυρόπευκα και έλατα. Λείψανα αυτού του αρχέγονου μικτού δάσους διατηρούνται ακόμα σε ορισμένες περιοχές, που το φθινόπωρο μεταβάλλονται σε μυστηριακούς τόπους από τις ποικίλες χρωματικές διαβαθμίσεις των φύλλων.

Η τρίτη χλωριδική ζώνη εντοπίζεται κυρίως στον Άθω, ο κώνος του οποίου κυριαρχεί στην θέα σχεδόν από παντού στο Άγιον Όρος και το Βόρειο Αιγαίο. Η υποαλπική και αλπική αυτή ζώνη αρχίζει εκεί που τελειώνει το όριο των δασών, περίπου από τα 1.100 έως 1.500 μέτρα ανάλογα με τα οικολογικά χαρακτηριστικά των οικότοπων του βουνού και φθάνει σχεδόν μέχρι την κορφή του Άθω (2.033 μέτρα). Περιλαμβάνει σφαιρικούς ακανθώδεις θάμνους, όπως ο στενόφυλλος αστράγαλλος και η βερβερδία και πολλά χασμόφυτα ή μικρά πολυετή φυτά, όπως βιόλες, αγριογαρύφαλλα, σιληνές κλπ. Αυτή η ζώνη έχει το μεγαλύτερο βοτανικό ενδιαφέρον, γιατί περιλαμβάνει πολλά ενδημικά φυτά, τα 14 στενοενδημικά που βρίσκονται μόνο στον Άθω

Η χλωρίδα του Αγίου Όρους περιλαμβάνει 1.450 είδη φυτών, περίπου το ένα τέταρτο της ελληνικής χλωρίδας (6.000 περίπου φυτά). Από τα αγριολούλουδα μεγάλο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τα αγριογαρύφαλλα σε μεγάλη ποικιλομορφία, οι γάλανθοι, οι φριτιλάριες, οι καμπανούλες, τα ελίχρυσα, οι βιόλες, οι κρίνοι και πολλά άλλα είδη ενδημικά της Νότιας Βαλκανικής.

Η πανίδα της αθωνικής χερσονήσου περιλαμβάνει 37 θηλαστικών και 14 είδη ερπετών ενώ έχουν παρατηρηθεί και 131 είδη πουλιών. Ξεχωρίζουν τα ελάφια, ζαρκάδια, αγριογούρουνα, σκίουροι, αγριόγατες και τσακάλια. Στις θαλασσινές σπηλιές φωλιάζουν φώκιες και κοντά στις ακτές συχνές είναι οι εμφανίσεις ρινοδέλφινων.

Saxicola torquata μαυρολαίμης

2011-12-15T02:41:00.000+02:00

Saxicola torquata υποείδος rubicola

Αμοργός 10/04/2007

Saxicola torquata

Σχινιάς 05/06/2011

Dama dama πλατώνι

2011-12-11T18:00:00.000+02:00

Ελληνιστικό ψηφιδωτό με κυνήγι πλατωνιού και την επιγραφή «Γνώσις εποίησεν»

Το Dama dama (Linnaeus, 1758) είναι ένα ελάφι με εξάπλωση στην Ανατολική Μεσόγειο μέχρι το Ιράν. Ο μοναδικός ελεύθερος πληθυσμός του στην Ελλάδα ζει στην Ρόδο, όπου η κοινή του ονομασία είναι «πλατώνι». Το ροδίτικο πλατώνι έχει αρχαία καταγωγή και ιδιαίτερη γενετική ταυτότητα, γι΄αυτό και διαφέρει από τα πλατώνια άλλων περιοχών (Massetti 2002). Μέχρι και τις πρώτες δεκαετίες του 20ού αιώνα τα πλατώνια αριθμούσαν μερικές χιλιάδες και είχαν ευρεία εξάπλωση σχεδόν σε όλη την Ρόδο. Σήμερα, ο αριθμός τους έχει μειωθεί αισθητά, εξ αιτίας του κυνηγιού αλλά και καταστροφών στους βιοτόπους τους από πυρκαγιές. Ο πληθυσμός τους υπολογίζεται γύρω στα 800 άτομα.

Περίπου 50-70 πλατώνια ζουν και στο Κάστρο της Λήμνου. Είναι απόγονοι 2-3 ζευγαριών που είχαν μεταφερθεί από την Ρόδο. Ο πληθυσμός της Λήμνου απειλείται με εκφυλισμό, λόγω ενδογαμίας.

Το πλατώνι ζει στα πευκοδάση της Ρόδου, τα οποία εναλλάσονται με θαμνώδεις εκτάσεις, ελαιώνες και αγροτικές καλλιέργειες. Βρίσκει καταφύγιο στα πευκοδάση και τρέφεται κυρίως έξω από αυτά.

Pelecanus onocrotalus ροδοπελεκάνος

2011-12-09T01:49:00.000+02:00

Κερκίνη 06/06/2010 Kerkini

Ο ροδοπελεκάνος (Pelecanus onocrotalus Linnaeus, 1758) είναι καλοκαιρινός επισκέπτης και διερχόμενος μετανάστης στην Ελλάδα. Καταγράφηκε για πρώτη φορά να φωλιάζει στη χώρα μας στα μέσα της δεκαετίας του '60, στη λίμνη Μικρή Πρέσπα, που είναι και ο μοναδικός χώρος αναπαραγωγής του στην Ελλάδα (Handrinos & Akriotis 1997). Ελάχιστοι ροδοπελεκάνοι διαχειμάζουν στην Ελλάδα, αλλά εκατοντάδες άτομα παρατηρούνται κυρίως στους υγρότοπους της Θράκης και της Μακεδονίας κατά τη μετανάστευση. Συχνά, και ιδιαίτερα το φθινόπωρο, νεαρά άτομα παρατηρούνται στα νησιά του Αιγαίου. Οι περιοχές διαχείμασης του ελληνικού πληθυσμού δεν είναι γνωστές αλλά βρίσκονται κατά πάσα πιθανότητα στα μεγάλα έλη στο νότιο Σουδάν.

Φωλιάζει σε μικρές ομάδες. Τρέφεται σχεδόν αποκλειστικά με ψάρια που κυνηγάει σε ρηχά νερά λιμνών και ποταμών. Ένα κυμαινόμενο ποσοστό του αναπαραγόμενου στη Μικρή Πρέσπα πληθυσμού ταξιδεύει τακτικά για να τραφεί και στις λίμνες Καστοριάς, Χειμαδίτιδα, Ζάζαρη, Βεγορίτιδα, Κερκίνη, στο Δέλτα Αξιού-Λουδία-Αλιάκμονα και σε άλλους μικρότερους υγρότοπους. Ο ροδοπελεκάνος περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας (έκδ. 2009), από το οποίο προέρχονται και οι πληροφορίες.

Κρόκοι της Ηρακλειάς

2011-12-06T00:37:00.000+02:00

Crocus tournefortii 17/11/2009 Ηρακλειά

photos (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Παρότι η Ηρακλειά είναι ένα μικρό νησί (ανάμεσα σε Νάξο, Αμοργό και Ίο) έχει τρεις κρόκους να ανθίζουν τον φθινόπωρο. O ενδημικός tournefortii φυτρώνει σε νησιά των Κυκλάδων, της Δωδεκανήσου και στην ανατολική Κρήτη. Ο επίσης ενδημικός laevigatus φθάνει μέχρι την Αττική και τη νότια Εύβοια. Ο cancellatus (mazzaricus) έχει ευρεία κατανομή στην Ελλάδα. Περί τα τέλη Νοεμβρίου με αρχές Δεκεμβρίου οι τρεις αυτοί κρόκοι συνυπάρχουν ανθισμένοι για περίπου 10 μέρες στην μικρή Ηρακλειά.

Crocus tournefortii 30/11/2011 Ηρακλειά

Crocus cancellatus 17/11/2009

Crocus laevigatus 17/11/2009

Crocus laevigatus 04/12/2011

Καλαμόκιρκοι (Circus aeruginosus) μασκαράδες ή τραβεστί

2011-11-28T20:27:00.001+02:00

υγρότοπος Σχινιά 25/04/2011 Αττική

Ο καλαμόκιρκος είναι συχνός χειμερινός επισκέπτης στην Ελλάδα. Είναι ο μεγαλύτερος από τους κίρκους και βιότοπός του είναι οι υγρότοποι με πυκνούς καλαμιώνες. Ο καλαμόκιρκος πρωταγωνιστεί σε μια ιστορία μασκαράδων (ή τραβεστί, αν προτιμάτε) που δημοσιεύθηκε στο Biology Letters, μια επιθεώρηση της Βρετανικής Βασιλικής Εταιρείας. Οι αρσενικοί καλαμόκιρκοι αρκετές φορές ντύνονται το φτέρωμα του θηλυκών για να αποφύγουν τον σεξουαλικό ανατγωνισμό και κι έτσι να αποκτήσουν πλεονέκτημα και να ζευγαρώσουν μαζί τους, πιο εύκολα από τους μη μεταμφιεσμένους αρσενικούς.

Η παραπάνω διαπίστωση βασίζεται σε μία νέα, ισπανική μελέτη, η οποία ερεύνησε τους καλαμόκιρκους που ζουν σε υδροβιότοπους της κεντροδυτικής Γαλλίας. Οι περισσότεροι αρσενικοί καλαμόκιρκοι είναι γκρίζοι, ωστόσο περισσότεροι από ένας στους τρεις φέρουν μόνιμο φτέρωμα που μιμείται τα χρώματα των θηλυκών, τα οποία είναι καφέ με άσπρο κεφάλι και ώμους. Παρά τη μεταμφίεσή τους, πολλά από αυτά τα αρσενικά καταφέρνουν να ζευγαρώσουν και να αποκτήσουν απογόνους.

Σε μια προσπάθεια να ερμηνεύσουν αυτό το ασυνήθιστο μασκαριλίκι (παρενδυσία), οι Ισπανοί ερευνητές τοποθέτησαν κοντά σε 36 φωλιές ομοιώματα τυπικών αρσενικών, τυπικών θηλυκών ή αρσενικών-«μασκαράδων».

Οι παρατηρήσεις έδειξαν ότι τα αρσενικά που ζούσαν στις φωλιές και ήθελαν να υπερασπιστούν το χώρο τους ήταν τρεις φορές πιθανότερο να επιτεθούν στα ομοιώματα των τυπικών αρσενικών, σε σχέση με τα άλλα δύο.

Ακόμα πιο εντυπωσιακή ήταν η συμπεριφορά των αρσενικών-«μασκαράδων» που είχαν ήδη ζευγαρώσει με θηλυκά και βρίσκονταν στις φωλιές τους: Σε μια έκρηξη «γυναικείας» ζήλιας, επιτίθεντο στα ομοιώματα θηλυκών δύο φορές συχνότερα από ό,τι επιτίθεντο στα ομοιώματα αρσενικών.

Οι ερευνητές θεωρούν ότι τα μεταμφιεσμένα αρσενικά κερδίζουν ανταγωνιστικά πλεονεκτήματα, αφού μπορούν να τρέφονται σε ξένες περιοχές και να πλησιάζουν τα θηλυκά χωρίς να δέχονται επιθέσεις από τα τυπικά αρσενικά.

Γιατί όμως τα τυπικά αρσενικά ανέχονται αυτό το κόλπο; Μια από τις πιθανές εξηγήσεις είναι ότι τα τυπικά αρσενικά ωφελούνται από τους μη επιθετικούς γείτονες, αφού δεν χρειάζεται να δαπανούν ενέργεια για καβγάδες. Επιπλέον, μπορεί να έχουν την ευκαιρία για «εξωσυζυγικό» ζευγάρωμα με τις συντρόφους των μεταμφιεσμένων αρσενικών. Η έρευνα δημοσιεύεται από την ομάδα της Όντρεϊ Στρενάλσκι του Instituto de Investigacion en Recursos Cingeticos της Ισπανίας.

υγρότοπος Σχινιά 25/04/2011 Αττική

Βυζαντινός Ταΰγετος

2011-11-21T16:20:00.001+02:00

Μεσσηνιακός Ταΰγετος 26/03/2010

Το φθινόπωρο στις Μικρές Κυκλάδες

2011-11-18T14:21:00.001+02:00

Κείμενο - φωτογραφίες από τον Γιάννη Γαβαλά

Δημοσίευση στο περιοδικό «Κηπουρός» της Καθημερινής

Laudakia stellio (Agama stelio)

2011-11-13T17:56:00.000+02:00

Σύμη 25/03/2011 Symi
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Η εμφάνισή του και ειδικά η ουρά του θυμίζει κροκόδειλο, γι’ αυτό και η λαϊκή του ονομασία στην Ελλάδα είναι «κροκοδειλάκι». Το παρατηρούμε συχνά το καλοκαίρι σε πολλά νησιά του Αιγαίου, ακόμα και στη Μύκονο. Το μυστικό όμως είναι ότι ζει και στη Θεσσαλονίκη, στα περίχωρα της πόλης. Το επιστημονικό όνομα αυτής της σαύρας του Αιγαίου είναι Laudakia stellio (παλιότερα: Agama stellio).

Παρά την άγρια εμφάνισή του το κροκοδειλάκι του Αιγαίου είναι ένα άκακο εντομοφάγο ερπετό, που το μήκος του φτάνει τα 30 εκατοστά. Ο βιότοπος της είναι οι βραχώδεις περιοχές. Στο φυσικό του περιβάλλον είναι άτολμο και στην ανθρώπινη παρουσία κρύβεται γρήγορα σε σχισμές βράχων ή σε τρύπες που έχουν για φωλιές άλλα ζώα. Προσαρμόζεται όμως εύκολα στην αιχμαλωσία, γι’ αυτό και έχει γίνει αντικείμενο εμπορίου.

Ζευγαρώνει Μάρτιο και Απρίλιο. Τα θηλυκά γεννάνε από τον Ιούνιο δύο με τρεις φορές το καλοκαίρι 6-8 αυγά, που εκκολάπτονται Αύγουστο και Σεπτέμβριο.

Το κροκοδειλάκι χωρίζεται σε υποείδη που ζουν σε Ελλάδα, Κύπρο, Αίγυπτο, Τουρκία, Ισραήλ, Συρία, Ιορδανία, Λίβανο, έρημο του Σινά, Σαουδική Αραβία και Ιράκ. Στην Ελλάδα το συναντάμε στη Θεσαλονίκη, Κέρκυρα, Παξούς, Σποράδες, Ρόδο, Κω, Λέσβο, Νάξο, Μύκονο, Δήλο, Πάρο, Αντίπαρο, Λέσβο και άλλα νησιά του Αιγαίου. Σε ορισμένες περιοχές, όπως στην Θεσσαλονίκη και την Κέρκυρα, τα κροκοδειλάκια είναι αποτέλεσμα εισαγωγής.

Σάμος 23/05/2009 Samos
photo (c) Yiorgos Fakas Γιώργος Φάκας

Ρόδος 02/10/2006 Rodos

photo (c) V. Papiomitoglou Βαγγέλης Παπιομύτογλου

Φυτά εισβολείς, δραπέτες και ευνούχοι

2011-11-06T02:08:00.001+02:00

Πάνω από 6.400 είδη και υποείδη (taxa) αποτελούν την ελληνική χλωρίδα, από τα οποία περίπου 1 στα 7 είναι ενδημικά της Ελλάδας. Και σε αριθμό και αναλογικά με την έκταση της χώρας η ελληνική χλωρίδα είναι η πλουσιότερη της Ευρώπης. Αν στα ιθαγενή είδη προσθέσουμε και τα «επιγενή», δηλαδή φυτά και δέντρα που έχουν εισαχθεί από τον άνθρωπο σε διάφορες περιόδους, τότε οι παραπάνω αριθμοί αυξάνονται πολύ περισσότερο. Επιγενή (εισαχθέντα) είναι πολλά καλλιεργούμενα γεωργικά και καλλωπιστικά φυτά και δέντρα, όπως η πορτοκαλιά, η ακακία, η ντοματιά, η πατατιά, τα φθινοπωρινά χρυσάνθεμα, οι μπουκαμβίλιες, οι καμέλιες, οι γαρδένιες και πολλά άλλα.

Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν τρεις ομάδες φυτών που βρίσκουμε στην φύση και των οποίων η παρουσία έχει ιδιαίτερα χαρακτηριστικά. Τα φυτά αυτά είτε εισέβαλαν μόνα τους, είτε δραπέτευσαν από κήπους και γλάστρες, είτε είναι άγονα και χρειάζονται ειδικές συνθήκες για να πολλαπλασιαστούν και να επιζήσουν.

Η αγριοντοματιά ή «γερμανός»

Από τους εισβολείς οι πιο γνωστές περιπτώσεις είναι η αγριοντοματιά και το ξινοτρίφυλλο. Η «αγριοντοματιά» ή «γερμανός» ( Solanum elaeagnifolium) είναι ιθαγενές φυτό της Νότιας και Κεντρικής Αμερική. Ανήκει στην ίδια οικογένεια με τη ντομάτα και τη μελιτζάνα, μόνο που είναι πολύ επιθετικό, δηλητηριώδες και επιβλαβές ζιζάνιο. Συγγενικό του ελληνικό είδος είναι ο στύφνος (Solanum nigrum). Πρωτοεμφανίστηκε το 1927 κοντά στη Θεσσαλονίκη. Πιθανολογείται ότι σπόροι του βρίσκονταν σε αμερικάνικα λιπάσματα ή αργεντίνικα σιτηρά, που είχαν εισαχθεί τότε στη συμπρωτεύουσα. Οι Θεσσαλονικείς παρατήρησαν το φυτό σε μεγάλους αριθμούς στην περίοδο της γερμανικής Κατοχής, το συνάρτησαν με τους Γερμανούς και το ονόμασαν «γερμανό». Σε άλλες περιοχές ονομάζεται «αγριοντοματιά» και «αγριομελιτζανιά» από την μορφή των λουλουδιών του ή των σφαιρικών καρπών του που μοιάζουν με ντοματάκια. Οι «γερμανοί» έχουν εισβάλει από βορρά προς νότο σε όλη την Ελλάδα κι έχουν κατακλύσει τις άκρες χωραφιών, τα πρανή των δρόμων και τις απεριποίητες πλατείες των πόλεων. Είναι ενδιαφέρον ότι στην Κύπρο οι «γερμανοί» εμφανίστηκαν μόλις το 1958.

Το ξινοτρίφυλλο

Το ξινοτρίφυλλο (Oxalis pes-caprae) είναι φυτό-εισβολέας με πατρίδα τη Νότια Αφρική και ειδικά την περιοχή του Ακρωτηρίου της Καλής Ελπίδας (Young 1968, Henz 1985). Η εισαγωγή του στην Ευρώπη έγινε στην Μάλτα το 1806. Από τότε σταδιακά επεκτάθηκε μόνο του και στην Ελλάδα. Σήμερα έχει κατακυριεύσει τους ελαιώνες και τους αμπελώνες της Κρήτης, εισέβαλε στις Κυκλάδες και συνεχίζει την επέκτασή του προς βορρά προτιμώντας βαθιά και δροσερά εδάφη. Η αντοχή του οφείλεται στα πολλά βολβίδια (γονοσωμάτια) που έχει στο ριζικό του σύστημα, οπότε και δύσκολο είναι να ξεριζωθεί και εύκολο να επεκταθεί με νέους βλαστούς από τα βολβίδια. Στις Κυκλάδες ονομάζεται «ξινοτρίφυλλο», από την διάταξη των φύλλων του, και θεωρείται εντελώς άχρηστο φυτό που δεν το καταδέχονται ούτε τα κατσίκια. Παρουσιάζει πάντως ενδιαφέρουσα ανθοφορία.

Τα φυτά-δραπέτες είναι στην πλειοψηφία τους καλλωπιστικά και προέρχονται από κήπους ή γλάστρες. Επεκτάθηκαν στην φύση και αναπαράγονται είτε με την διασπορά των σπόρων είτε με παραβλαστήματα των βολβών τους που προήλθαν από το χώμα κάποιας γλάστρας που πετάχτηκε (όπως στον λόφο του Στρέφη στην Αθήνα) ή από μπάζα.

Μια φρέζια που δραπέτευσε και φύτρωσε στον Υμηττό

Δραπέτες στην φύση είναι οι γνωστές μας φρέζιες (Freesia refracta) που στις γλάστρες ή τους κήπους μας προσφέρουν τον χειμώνα τα δημοφιλή αρωματικά κρινάκια τους. Πατρίδα τους είναι το τμήμα της Νότιας Αφρικής με μεσογειακό κλίμα. Στην Πελοπόννησο και ιδιαίτερα στην Μάνη οι φρέζιες αναπαράγονται πλέον μόνες τους στην φύση σε μεγάλους αριθμούς.

Το «σκυλάκι»

Φυτά-δραπέτες δίνουν και τα πασίγνωστα «σκυλάκια» (Antirrhinum majus). Αν και θεωρούνται είδος του παραμεσογειακού χώρου (Polunin et Haxley 1978) θεωρείται πλέον βέβαιο ότι όσα φυτά συναντούμε στην φύση είναι δραπέτες από παλιές καλλωπιστικές καλλιέργειες.

Η ίριδα η γερμανική

Η Ίριδα η γερμανική (Iris germanica) θεωρείται από τους βοτανικούς είδος άγνωστης προέλευσης. Πιθανολογείται ότι είναι υβρίδιο ή ιθαγενές του παραμεσογειακού χώρου και της νότιας Ευρώπης (Γιαννίτσαρος 1991). Σήμερα αυτοφύεται σε μεγάλο μέρος της Ελλάδας, συνήθως σε ελαιώνες και κοντά σε παλιά χωράφια ως εγκλιματισμένος δραπέτης καλλωπιστικής καλλιέργειας.

Για την Ίριδα την υπόλευκη (Iris albicans) υπήρχε παλιότερα η άποψη (Randolph 1955) ότι ήταν υβρίδιο του συμπλέγματος Iris germanica. Σήμερα θεωρείται ιθαγενές είδος της Υεμένης και της Σαουδικής Αραβίας. Στην Ελλάδα χαρακτηρίζεται ως δραπέτης παλαιάς διακοσμητικής καλλιέργειας, καλά εγκλιματισμένο πριν από πολλά χρόνια.

Η «μαυρομύτα»

Δραπέτης από κήπους και γλάστρες είναι και η «μαυρομάτα» ή «μαυρομύτα» (Ornithogalum arabicum), ένα πανέμορφο ανατολίτικο ορνιθόγαλο όπως δηλώνει και το όνομά του. Αλλά και ο δημοφιλής για την πλούσια ανθοφορία του «καπουτσίνος» (Tropaeolum majus), που έχει πατρίδα την Αμερική, αρχίζει πλέον να δραπετεύει από τις γλάστρες και να αναπαράγεται μόνος του στην φύση, με όπλο τα ανθεκτικά σπέρματά του που μοιάζουν με ρεβίθι.

Ο «καπουτσίνος»

Υπάρχουν όμως και φυτά που βρίσκουμε στην φύση και που δεν παράγουν σπέρματα, είναι δηλαδή άγονα. Σε ευνούχους μεταβάλλονται συνήθως φυτά που εξημερώθηκαν από τον άνθρωπο και καλλιεργήθηκαν εντατικά. Ένα τέτοιο φυτό-ευνούχος είναι ο κρόκος ο ήμερος ή σπαρτός (Crocus sativus), που καλλιεργείται στην Κοζάνη. Δεν παράγει σπόρους και είναι άγονος. Τα βοτανικά και ιστορικά στοιχεία δείχνουν ότι ο κρόκος αυτός καλλιεργήθηκε και εξημερώθηκε στην Κρήτη και την Σαντορίνη κατά την προϊστορική περίοδο. Σήμερα η αναπαραγωγή και εξάπλωσή του γίνεται με την δημιουργία μικρών βολβιδίων και την βοήθεια του ανθρώπου.

Παρόμοια χαρακτηριστικά με τον ήμερο κρόκο έχει και η Τουλίπα του Ντέφλερ (Tulipa doerfleri). Μόνο που η τουλίπα αυτή αποτελεί πολύ ξεχωριστή περίπτωση, γιατί βρίσκεται μόνο στην φύση. Είναι ενδημική της Κρήτης και μάλιστα φυτρώνει σε πολύ λίγες θέσεις και σε μικρούς αριθμούς. Γι’ αυτό τον λόγο περιλαμβάνεται στο «Βιβλίο Ερυθρών Δεδομένων των Σπάνιων & Απειλούμενων Φυτών της Ελλάδας» (2009). Ο μεγαλύτερος πληθυσμός αυτής της κρητικής τουλίπας βρίσκεται στην πεδιάδα Γιούς Κάμπος του νομού Ρεθύμνης. Δεν σχηματίζει ποτέ βιώσιμα σπέρματα και είναι εντελώς άγονη. Πολλαπλασιάζεται μόνο βλαστητικά με υπόγειες παραφυάδες κι έτσι δεν έχει την δυνατότητα να επεκταθεί πέραν της περιοχής που συνεχίζει να επιβιώνει. Θεωρείται ότι η τουλίπα αυτή εγκαταστάθηκε στις περιοχές της Κρήτης μαζί με άλλες καλλιέργειες στην προϊστορική περίοδο. Σήμερα καλλιεργείται στην Ευρώπη και την Βόρεια Αμερική.

Η τουλίπα του Ντέφλερ

Ardeola ralloides κρυπτοτσικνιάς

2011-11-02T16:06:00.000+02:00

Κερκίνη 06/06/2010 Kerkini

Ο κρυπτοτσικνιάς (Ardeola ralloides) είναι ένας κοντόχοντρος ερωδιός με χοντρό λαιμό, ξανθοκόκκινο πτέρωμα, λευκές φτερούγες και μακρύ λοφίο. Είναι καλοκαιρινός επισκέπτης και αναπαράγεται κρυμμένος σε καλαμιώνες υγρότοπων. Τρέφεται με ψάρια και αμφίβια, όπως το πουλί της κάτω φωτογραφίας που έχει καρφώσει με το ράμφος του έναν βάτραχο.

Λιμνοθάλασσα Κορισσίων

2011-11-01T00:16:00.000+02:00

Κέρκυρα 10/10/2010 Corfu

Βρίσκεται στις νοτιοδυτικές ακτές της Κέρκυρας. Στις αμμώδεις παραλίες υπάρχει το μοναδικό δάσος αγριόκεδρων του νησιού. Οι πετρόμορφες αμμοθίνες συμβάλουν στην ιδιαιτερότητα του τοπίου. Είναι ο σημαντικότερος υγρότοπος του νησιού με μεγάλη αξία για τη διατήρηση και προστασία της αυτοφυούς χλωρίδας, της πανίδας και των ερπετών της Κέρκυρας. Ξεχωρίζουν η χερσαία χελώνα Testudo hermanni, οι νεροχελώνες Emys orbicularis και Mauremys caspica, τα πολύ σπάνια ψάρια των υφάλμυρων νερών Aphanius fasciatus (γούργος ή ζαχαριάς) και Valencia hispanica και η σπάνια πεταλούδα Callimorpha quadripunctata. Εδώ φωλιάζουν τα πουλιά Νανογλάρονο (Sterna albifrons), Μικροτσικνιάς (Ixobrychus minutes) και Θαλασσοσφυριχτής (Charadrius alexandrines). Στην περίοδο της αποδημίας παρατηρούνται κρυπτοτσικνιάδες (Ardeola ralloides), λευκοτσικνιάδες (Egretta garzetta), καλαμοκανάδες (Himantopus himantopus), νεροχελίδονα (Glareola pratincola).

Το πράσο, τα Πρασονήσια και το Άγιον Όρος

2011-10-24T20:59:00.000+03:00

Η Μονή Σταυρονικήτα, το περιβόλι με τα πράσα και το τοξωτό υδραγωγείο της

Σας αρέσει το πράσο; Μμμμ, όχι και τόσο, ε… Ιδιαίτερα στο πρασόρυζο, όπου πρέπει να συνδυάσετε την γλυκιά γεύση του πράσου με την όξινη του λεμονιού. Αλλά ποιος θα έλεγε όχι σε μια πρασόπιτα, με χωριάτικο φύλλο όπως ξέρουν να το ανοίγουν στην Ήπειρο και τη Μακεδονία;

Το πράσο ανήκει στην οικογένεια (LILIACEAE-Λιλιίδες) του σκόρδου και του κρεμμυδιού (Allium), μόνο που στην περίπτωση του τρώμε τα φύλλα κι ένα μέρος του βλαστού και όχι τον βολβό του, όπως γίνεται με το σκόρδο και το κρεμμύδι. Υπάρχει και το ενδεχόμενο, πάντως, να αγοράσετε νωρίς την άνοιξη φρέσκα κρεμμυδάκια αλλά στην πραγματικότητα να είναι φρέσκα σκόρδα ή πράσα. Στην αρχαία Ελλάδα, άλλωστε, το συνηθέστερο όνομα του πράσου ήταν «κρόμμυον το πράσον». Το καλλιεργούσαν παντού, κυρίως ως άρτυμα. Έκαναν και ένα είδος σάλτσας («μυτωτός»), την οποία έφτιαχναν με μαλακό τυρί, πράσο, μέλι, τριμμένο σκόρδο και ελαιόλαδο.

Στους βυζαντινούς χρόνους το πράσο ήταν ένα από τα κυριότερα καλλιεργήσιμα λαχανικά. Ήταν μάλιστα ιδιαίτερα δημοφιλές στους ψάλτες, οι οποίοι πίστευαν ότι οι γλυκαντικές ουσίες που περιέχει, γλύκαιναν και βελτίωναν τη φωνή τους.

Είτε σας αρέσει είτε όχι το πράσο, πρέπει να ξέρετε ότι βρίσκετε σχεδόν καθημερινά στο στόμα σας. Κι αυτό συμβαίνει γιατί η λέξη που αποδίδει το πράσινο χρώμα προέρχεται από το πράσο. Πράσινο δηλαδή είναι αυτό που έχει το χρώμα του πράσου, το οποίο στον βλαστό και τα φύλλα του έχει όλες τις αποχρώσεις του πράσινου χρώματος. Μια άλλη αρχαία λέξη που χρησιμοποιούμε και σήμερα είναι η «πρασιά», που σήμαινε και σημαίνει τον κλειστό χώρο ενός περιβολιού, όπου καλλιεργούνται πράσα και γενικότερα λαχανικά.

Η λέξη για το πράσο θεωρείται αβέβαιας ετυμολογίας. Μερικοί την συνδυάζουν με την λατινική λέξη για το πράσο που είναι porrum. Ο Λιναίος, που βάφτισε την δάφνη σε λάουρα, έδωσε την επιστημονική (στα λατινικά) ονομασία Allium porrum που γενικά αναπαράγει το αρχαίο όνομα «κρόμμυον το πράσον».

Η λέξη πράσο χρησιμοποιείται σταθερά από την αρχαιότητα μέχρι σήμερα και για την ονομασία πολλών νησιών και νησίδων. Πολλά απ’ αυτά πήραν το όνομα τους από ένα είδος πράσινου φυκιού που φύεται στα ύφαλα των βράχων. Άλλωστε, οι αρχαίοι Έλληνες με πρώτο τον Θέοφραστο ονόμαζαν «θαλάσσιο πράσο» ένα είδος φυκιού. Μερικά από τα πολλά Πρασονήσια του Αιγαίου είναι:

Τα Πράσα στην Ανάφη.
Το Πράσο σε Αττική, Χαλκιδική και Άνδρο.
Ο Πρασολόγος στην Λέσβο, που λέγεται και Ερημονήσι.
Το Πρασονήσι σε Άνδρο, Κρήτη (4 νησίδες), Κάλυμνο, Ρόδο, Σύμη, Πάτμο, Κάρπαθο (2), Ίο, Σάμο, Εύβοια (2), Χαλκιδική, Κίμωλο, Ψαρά (2), Πάρο, Μήλο (λέγεται και Κρεμμυδονήσι), Κύθηρα (και Φιδονήσι), Σκιάθο, Σάμο (και Κασονήσι), Μύκονο, Γαύδο, Σύρο.

Αλλά για τα πράσα υπάρχει και μια πολύ ωραία ιστορία από το Άγιον Όρος. Το 1801 δύο Άγγλοι κυνηγοί ελληνικών χειρογράφων, ο Χαντ και ο Καρλάϊλ, ταξίδεψαν στο Άγιον Όρος για να βρουν και να βουτήξουν χειρόγραφα. Όταν πήγαν στη Μονή Σταυρονικήτα τους έκανε εντύπωση ο κήπος που έμοιαζε με σωστό κλουβί αηδονιών. Εκεί ένας καλόγερος τους διηγήθηκε μια ιστορία για το πώς τα πράσα του κήπου συνέβαλαν στο να γίνει το μεγάλο υδραγωγείο του μοναστηριού.

Κάμποσοι μοναχοί συγκεντρώθηκαν, αναφέρει η ιστορία, στο παλάτι του βοεβόδα της Βλαχίας. Καθένας καμάρωνε για τα φημισμένα προϊόντα του μοναστηριού του, ο ένας για τη σοφία, ο άλλος για το κρασί. Όταν ήρθε η σειρά του καλόγερου από τη μονή Σταυρονικήτα είπε πως το καύχημα του μοναστηριού ήταν τα πράσα: ζύγιζε περίπου ένα κιλό το ένα (500 δράμια). Ο βοεβόδας δεν το πίστεψε. Στέλνει ο καλόγερος έναν ταχυδρόμο και φέρνει τα μεγαλύτερα πράσα του κήπου.

Τα είδε ο βοεβόδας και θαύμασε. «Και να ξέρεις», του λένε οι άλλοι καλόγεροι, «είναι ξερικά πράσα γιατί το μοναστήρι δεν έχει νερό. Σκέψου τι θεριά θα γίνονταν αν ποτίζονταν κιόλας». Ο βοεβόδας τότε είπε πως θα φέρει νερό στο μοναστήρι. Και κράτησε το λόγο του. Έδωσε χρήματα κι έγινε το μεγάλο υδραγωγείο.

Μπορεί τα πράσα να έπαιξαν τον ρόλο τους για να αποκτήσει η Μονή Σταυρονικήτα υδραγωγείο, μπορεί όμως και η ιστορία τους να είναι ένα καλογερικό παραμύθι. Η αλήθεια πάντως είναι ότι το τοξωτό υδραγωγείο του μοναστηριού χτίστηκε στα τέλη του 17ου αιώνα με δαπάνες του ηγεμόνα της Βλαχίας Σ. Καντακουζηνού (1679-88).

Urginea maritima (σκιλλοκρεμμύδα), για λευκά και γερά δόντια

2011-10-19T14:00:00.000+03:00

Αμοργός 27/09/2007 Amorgos

Από τον Σεπτέμβριο αρχίζουν να ξεπετιούνται μέσα από την ξερή γή οι μεγάλοι βλαστοί της σκιλλοκρεμμύδας, με την πλούσια ταξιανθία τους και τα πολλά λευκά άνθη σε μορφή αστεριού. Η σκιλλοκρεμμύδα (Urginea maritima - ουρτζινέα η παράλια) είναι ένα πλατιά διεσπαμένο φυτό. Παρά το επιστημονικό της όνομα (παράλια) φυτρώνει και στα βουνά, σε μέσα υψόμετρα.

Ο βολβός της σκιλλοκρεμύδας είναι ογκώδης και φτάνει σε διάμετρο τα 15 εκατοστά. Τα φύλλα της είναι λεία, πλατιά και λογχοειδή. Βγαίνουν τον χειμώνα σε δέσμη αλλά το καλοκαίρι ξεραίνονται και πέφτουν, λίγο πριν από την φθινοπωρινή άνθηση. Ο ανθοφόρος βλαστός είναι όρθιος, λεπτός, άφυλλος και κοκκινωπός. Τα άνθη, που σχηματίζουν πυκνή και μακρόστενη ταξιανθία, έχουν τέπαλα λευκά με ρόδινο νεύρο. Είναι φυτό δηλητηριώδες αλλά χρησιμοποιείται σε πολλές φαρμακευτικές εφαρμογές, ήδη από την αρχαιότητα.

Στο κοινό σημερινό όνομα «σκιλλοκρεμμύδα» οι νεότεροιΈλληνες συνδυάζουν το αρχαίο όνομα «σκίλλη» με τη ρίζα του φυτού που μοιάζει μεένα μεγάλο κρεμμύδι. Άλλα λαϊκά ονόματα είναι ασκέλλα και κρεμμυδασκέλλα. Είναι πολύ κοινό φυτό σε αμμώδεις καιπετρώδεις τοποθεσίες. Επειδή είναι δηλητηριώδες το συναντάμε σε τεράστιουςαριθμούς, αφού δεν μπορούν να το φάνε τα ζώα. Έχει σημαντικές φαρμακευτικέςιδιότητες, γνωστές από την αρχαιότητα. Ο Πυθαγόρας το χρησιμοποιούσε ωςαλεξιφάρμακο. Ο βολβός της κρεμμυδασκέλλας έχει διουρητικές, αντιασθματικές,αποχρεμπτικές και καρδιοτονωτικές ιδιότητες. Η αντοχή της κρεμμυδασκέλλας σεδύσκολες οικολογικές συνθήκες οδήγησε τον ελληνικό λαό από την αρχαιότητα νατην αναδείξει σε σύμβολο καλοτυχίας και αντοχής. Όπως και οι αρχαίοι έτσι καιοι σύγχρονοι Έλληνες κρεμάνε έξω από το σπίτι τους μια κρεμμυδασκέλλα τηνπρωτοχρονιά για γούρι. Στις Κυκλάδες την χρησιμοποιούν Αύγουστο και Σεπτέμβριο ως στοιχείογια να προβλέψουν τον καιρό του χειμώνα. Αν η ταξιανθία με τα λουλούδια είναιόρθια, αυτό σημαίνει ότι ο χειμώνας θα είναι βροχερός.

Ο Γάλλος περιηγητής Σονινί (Sonnini de Manoncourt) γράφει στο χρονικό του ότι το 1779 που επισκέφθηκε την Αμοργό έμποροι από την Αγγλία φόρτωναν καραβιές με «εγγλέζικο χόρτο» (είδος βαφικού λειχήνα που απέδιδε κόκκινο χρώμα) και σκιλλοκρεμμύδες που, όπως γράφει, «είναι ένα φυτό που φυτρώνει ανάμεσα στους βράχους και θεραπεύει τους λειχήνες (έρπητες)».

Ο ίδιος ο Σονινί είχε την ευκαιρία να διαπιστώσει τα λαμπρά αποτελέσματα της θεραπείας. Και γράφει πως χρησιμοποιούσαν οι νησιώτες τις σκιλλοκρεμμύδες. Έκοβαν ένα κομμάτι από τον βολβό κι έτριβαν με αυτό εκείνο το σημείο του δέρματος που έπασχε, αφού προηγουμένως το χάραζαν για να απορροφήσει καλύτερα τον χυμό. Έτσι εξαφανίζονταν εντελώς οι έρπητες.

«Αλλά στην χώρα των δεισιδαιμονιών», γράφει ο Σονινί, «δεν περιορίζονται μόνο στις εφαρμογές που επιβάλει η πρακτική εμπειρία. Αποδίδουν στην σκιλλοκρεμμύδα και την ιδιότητα να διατηρεί τα δόντια λευκά και ολόγερα. Τρίβοντάς τα με τον βολβό; Όχι. Μόλις δεις σκιλλοκρεμμύδα να φυτρώνει γονατίζεις και δαγκώνεις το φυλλαράκι που προβάλλει από το χώμα, άσπρο όπως είναι με μαύρες βούλες».

Το όνομα της σκιλλοκρεμμύδας είναι αρχαίο. Προέρχεται από την «σκίλλη». Ο Σονινί μας πληροφορεί ότι στα νησιά του Αιγαίου την ονόμαζαν επίσης «κουβαρόσκιλλα» και «αρχιδόσκιλλα», διατηρώντας βέβαια κυρίαρχο το αρχαίο όνομα «σκίλλη».

Αμοργός 23/11/2007Amorgos

Φθινοπωρινή Πίνδος

2011-10-18T00:10:00.000+03:00

Δυτική Μακεδονία 08/11/2009 W. Macedonia
photos (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Ο τζίτζικας, ο Αίσωπος και η αλήθεια

2011-10-14T18:41:00.000+03:00

Υμηττός 08/10/2011 Hymittos

Ίσως να μην υπάρχει πλευρά της ελληνικής φύσης που ο ελληνικός λαός να μην την ενέταξε στις παραδόσεις του από την αρχαιότητα μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, όταν η συνέχεια της παράδοσης ήταν ακόμα πολύ δυνατή στην περιφέρεια. Στην αρχαιότητα οι παραδόσεις του ελληνικού λαού συγκρότησαν αυτό που ονομάζουμε ελληνική μυθολογία και η οποία διαδόθηκε προφορικά για εκατοντάδες χρόνια μέχρις ότου καταγράφτηκε από πολλούς συγγραφείς μετά τον 6ο-7ο αιώνα π.Χ.

Έτσι και το τζιτζίκι έχει την θέση του στην ελληνική μυθολογία, μάλλον λόγω της καλοκαιρινής φλυαρίας του. Ο Τιθωνός ήταν ένας υπέροχος άνδρας που τον αγάπησε η Ηώς, θεά και προσωποποίηση της αυγής. Η Ηώς τον απήγαγε και τον πήγε στα ανάκτορα της που ήταν στην άκρη του Ωκεανού, δηλαδή στην άκρη του κόσμου. Ζήτησε από τον Δία να κάνει αθάνατο τον Τιθωνό αλλά ξέχασε να του ζητήσει να τον διατηρήσει και πάντοτε νέο. Έτσι ο Τιθωνός δεν πέθαινε αλλά γερνούσε συνεχώς και ζάρωνε, ενώ η Ηώς παρέμενε νέα και αθάνατη. Οι θεοί λυπήθηκαν τον Τιθωνό και τον μεταμόρφωσαν στο ζαρωμένο τζιτζίκι.

Στην μυθολογία ήρθε να προστεθεί στην κλασική εποχή ο Αίσωπος, που έγραψε ένα διδακτικό παραμύθι το οποίο όμως αδικεί κατάφωρα τον τζίτζικα. Η ιστορία του Αισώπου «Τέττιξ και μύρμηκες» διηγείται ότι ζούσαν σ' ένα δέντρο τζίτζικες και μυρμήγκια. Οι τζίτζικες τραγουδούσαν όλο το καλοκαίρι και τα μυρμήγκια μάζευαν με περισσή εργατικότητα σπόρους και τροφή. Όταν ήρθε ο χειμώνας τα μυρμήγκια απολάμβαναν να ακούνε την βροχή τρώγοντας τα τρόφιμα που είχαν μαζέψει. Οι τζίτζικες δεν είχαν να φάνε και τα μυρμήγκια όταν τους ζήτησαν βοήθεια τους απάντησαν ψυχρά ότι όλο το καλοκαίρι τραγουδούσαν, ε τώρα τον χειμώνα ήρθε ο καιρός να... χορέψουν. Συμπέρασμα; Αυτό που λέει και η νεότερη παράδοση: «ο καλός ο νοικοκύρης πριν πεινάσει μαγειρεύει».

Η ιστορία του Αισώπου αδικεί τον τζίτζικα. Στην πραγματικότητα σ' όλη του την ζωή βρίσκεται μέσα στο έδαφος, με την μορφή προνύμφης (ας πούμε σκουληκιού) και τρέφεται από τις ρίζες. Ύστερα από πολλά χρόνια και ανάλογα με την τροφή που παίρνουν, οι προνύμφες ξεπετιούνται από το έδαφος την άνοιξη, αναρριχώνται στα δέντρα και μεταμορφώνονται σε τέλεια έντομα. Η φωτογραφία επάνω από τον Υμηττό δείχνει τι έμεινε από ένα τζιτζίκι, όταν μεταμορφώθηκε σε έντομο και μετά βγήκε από το περίβλημά του για να μεγαλώσει και να βγάλει φτερά.

Μοναδικός σκοπός των τζιτζικιών στην υπέργεια ζωή τους είναι να ζευγαρώσουν, δηλαδή το σεξ. Τα αρσενικά τραγουδούν όλη την μέρα για να προσελκύσουν τα θηλυκά, βγάζοντας τον γνωστό ήχο που μας συνοδεύει όλο το καλοκαίρι στην Ελλάδα. Και βέβαια δεν τραγουδούν μόνο, όπως θέλει ο Αίσωπος, αλλά τρέφονται από τους χυμούς των βλαστών των δέντρων. Τρυπάνε με το ρύγχος τους τον τρυφερό βλαστό και ρουφάνε τον χυμό. Σταγόνες χυμού τρέχουν κάτω από τα κλαδιά που είναι ο τζίτζικας και άλλα έντομα πάνε εκεί που έπεσαν οι σταγόνες για να τραφούν.

Όταν ζευγαρώσει το θηλυκό (που δεν έχει ηχητικά όργανα) γεννά τα αυγά του σε σχισμές των δέντρων. Ύστερα από μερικές εβδομάδες, οι προνύμφες βγαίνουν και πέφτουν στο έδαφος. Με τα μπροστινά, δυνατά και πλατιά πόδια τους σκάβουν το έδαφος και μπαίνουν μέσα για να τραφούν. Θα παραμείνουν εκεί για πολλά χρόνια. Στην Ελλάδα συνήθως παραμένουν για 3-4 χρόνια, ανάλογα με την διαθέσιμη τροφή. Σε άλλες χώρες μένουν μέχρι και 17 χρόνια, μέχρι να αισθανθούν δυνατές και έτοιμες να βγουν στην επιφάνεια, να ζευγαρώσουν, να γεννήσουν και αμέσως μετά να πεθάνουν. Σε πολλά είδη (έντομα, ψάρια, κ.α.) το σεξ αποτελεί τον προθάλαμο του θανάτου.

Στον πλανήτη μας υπάρχουν περίπου 1.500 είδη τζιτζικιών. Στην Ελλάδα το πιο γνωστό είδος είναι ο Τέττιξ ο κοινός (Cicada cicada). To αρχαίο «τέττιξ» και το νεότερο «τζίτζικας-τζιτζίκι» είναι ονοματοποιημένες λέξεις από τον ήχο που βγάζουν τα αρσενικά τζιτζίκια.

Καλός ο Αίσωπος αλλά η διδακτική ιστορία του βασίστηκε σε λάθος δεδομένα. Τα τζιτζίκια ζουν μονήρη, χωρίς βασιλιάδες βίο και στο τέλος τραγουδάνε, ερωτεύονται και κάνουν σεξ και απογόνους. Τα μυρμήγκια κάνουν ομαδική ζωή, έχουν λίγες βασίλισσες και μερικούς αρσενικούς επιβήτορες και σχεδόν όλα παραμένουν ανέραστα.

Η ορχιδέα «καθρέφτης» και ο... όρχις του βασιλιά Φερδινάνδου

2011-10-12T18:18:00.001+03:00

Ophrys speculum (Οφρύς η κατοπτρική)

Αυλίδα (Βοιωτία) 18/03/2009 Avlida (Viotia)

photo Nikos Nikitidis Νίκος Νικητίδης

Εκτός από τους... όρχεις των επισκόπων (κλικ εδώ για περισσότερα), το βασίλειο της ελληνικής φύσης περιλαμβάνει και... βασιλικούς όρχεις. Εξάλλου τι βασίλειο θα ‘τανε; Και στην περίπτωση των βασιλικών όρχεων έχουμε να κάνουμε με μια ελληνική ορχιδέα, με τη διαφορά ότι οι βασιλικοί όρχεις είναι βουλγαρικοί και ανήκουν στον βασιλιά Φερδινάνδο Α’. Το θέμα περιπλέκεται γιατί στην ιστορία μας (εκτός από τους... όρχεις) πρωταγωνιστούν η εξάρτηση της επιστήμης από την πολιτική εξουσία και η γερμανοβουλγαρική κατοχή 1941-44 στην Ελλάδα.

Το κουβάρι της ιστορίας του όρχεως του «βασιλιά Φερδινάνδου» της Βουλγαρίας αρχίζει να ξετυλίγεται στην… Πορτογαλία.

Το 1800 ο Γερμανός φυσιοδίφης Λινκ (Link) περιγράφει μία ορχιδέα του γένους Οφρύς από την περιοχή της Λισαβόνας και της δίνει το όνομα «Οφρύς η κατοπτρική» (speculum), επειδή το άνθος της έχει μια γαλάζια γυαλιστερή επιφάνεια που μοιάζει με κάτοπτρο (καθρέφτη).

Το 1804 ο Πορτογάλος βοτανικός Μπροτέρο (Brotero) συλλέγει κοντά στην πόλη Κοΐμπρα της Πορτογαλίας ένα παρόμοιο είδος που ονομάζει «Οφρύς η γυαλιστερή» (vernixia).

To 1806 ο Ιταλός φυσιοδίφης Μπερνάρντι (Bernardi) περιγράφει μια παρόμοια με τις προηγούμενες ορχιδέα από το Παλέρμο της Σικελίας και της δίνει το όνομα «Οφρύς η βλεφαριδωτή» (ciliata) από το πυκνό τρίχωμα που περιβάλλει το γλωσσίδιο του άνθους.

Στα τέλη του 19ου αιώνα ξεσπάει ένας μάλλον ανούσιος πόλεμος για το ποια είναι η αποδεκτή ονομασία αυτών των φυτών. Το όνομα «Οφρύς η κατοπτρική» (speculum) κηρύσσεται παράνομο και επικρατεί η ονομασία «Οφρύς η γυαλιστερή» (vernixia).

Σήμερα τα πράγματα έχουν απλοποιηθεί. Σύμφωνα με τον Βέλγο ειδικό Πιέρ Ντελφόρζ (P. Delforge) η Ophrys vernixia (Οφρύς η γυαλιστερή) ευδοκιμεί σε Πορτογαλία και Ισπανία. Και η Ophrys speculum (Οφρύς η κατοπτρική), που είναι παρόμοια αλλά έχει πιο στρογγυλό γλωσσάριο, εξαπλώνεται στην Κεντρική και Ανατολική Μεσόγειο. Στην χώρα μας την βρίσκουμε συχνά στη νότια Ελλάδα, με εξαίρεση την Κρήτη. Ακόμα καλύτερα απλοποίησε την κατάσταση ο Γερμανός βοτανικός Βέρνερ Γκρόιτερ (Werner Greuter), που πρότεινε μια ονομασία, την Ophrys speculum, που έγινε αποδεκτή από την επιστημονική κοινότητα.

Και στο σημείο αυτό της ιστορίας μας εμφανίζεται ο «όρχις του βασιλιά Φερδινάνδου» για να μας δείξει ότι η επιστημονική κοινότητα δεν είναι ανεξάρτητη από την πολιτική εξουσία, την οποία μάλιστα σε πολλές περιπτώσεις υπηρετεί.

Το 1943 κι ενώ η Ελλάδα στενάζει από τη γερμανική μπότα και η Μακεδονία από την απάνθρωπη βουλγαρική κατοχή, δύο βοτανικοί επιστήμονες από τις δύο συμμαχικές χώρες του ναζιστικού Άξονα ανακοινώνουν μία νέα ορχιδέα από την Ελλάδα. Ο Βούλγαρος Μπόρις Αχτάρωφ (Achtaroff) και ο Γερμανός Β. Κέλερερ (Kellerer) περιγράφουν το 1943 μία νέα ορχιδέα από την Ρόδο και της δίνουν το όνομα «Οφρύς του βασιλιά Φερδινάνδου» (Ophrys regis-ferdinandi), για να τιμήσουν τον τότε βασιλιά της Βουλγαρίας Φερδινάνδο Α’ (1861-1945).

Η ελληνική ορχιδέα του… Βούλγαρου βασιλιά Φερδινάνδου, είναι παρόμοια με την Ophrys speculum (κατοπτρική) αλλά έχει πιο μακρόστενο γλωσσάριο κι έτσι αποτελεί ξεχωριστό είδος. Και οι δύο μιμούνται είδη σκαθαριών που έχουν γυαλιστερό κέλυφος. Η εξέλιξη στο Αιγαίο παρουσιάζει πολύ πιο πλούσια βιοποικιλότητα από την υπόλοιπη Μεσόγειο, κι έτσι δίπλα στην Ophrys speculum (κατοπτρική) προστέθηκε ένα παρόμοιο αλλά νέο είδος, το οποίο η ναζιστική περίοδος της γερμανικής επιστήμης αφιέρωσε στον σύμμαχο βασιλιά της Βουλγαρίας. Μέσα από το συντεχνιακό σύστημα ονοματοδοσίας των φυτών, το ιερατείο των βοτανικών συνεχίζει ένα φυτό του Αιγαίου που ανθίζει σε Ρόδο, Σύμη, Τήλο, Σάμο και Χίο να το ονομάζει ορχιδέα του Βούλγαρου βασιλιά Φερδινάνδου, με περιγραφή από τα χρόνια της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα. Προφανώς γιατί η επιστήμη είναι... ανεξάρτητη από τις πολιτικές εξουσίες και σκοπιμότητες.

Η περίπτωση του Βούλγαρου βασιλιά δεν είναι η μοναδική. Η ταλαιπωρία της ελληνικής φύσης με ονόματα βασιλιάδων, συγγενών, φίλων αλλά και πολυεθνικών εταιρειών έχει πολλά επεισόδια. Αλλά περί αυτών σε κάποια μελλοντική ανάρτηση...

Ophrys regis-ferdinandi (Οφρύς του βασιλιά Φερδινάνδου)

Ρόδος 31/03/2007 Rodos

photo Zissis Antnopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Οι πέρδικες, η εξημέρωσή τους και το πέρδομαι

2011-10-09T13:30:00.000+03:00

Υμηττός 24/05/2010 Hymittos

Μέχρι πριν λίγα χρόνια, οι πέρδικες αφθονούσαν στα νησιά και αποτελούσαν πηγή κρέατος για τους νησιώτες. Πολύ χαρακτηριστικές είναι οι συνεχείς αναφορές που κάνει στις νησιώτικες πέρδικες ο Γάλλος περιηγητής Πιτόν ντε Τουρνεφόρ που ταξίδεψε στο Αιγαίο το 1700. Σχεδόν από κάθε νησί των Κυκλάδων δίνει πληροφορίες για τις πέρδικες και αναφέρει ακόμα και τις τιμές τους.

Γράφει ότι στην Μύκονο «οι πέρδικες αφθονούν και είναι φθηνές». Μεγάλη αναφορά κάνει για τις πέρδικες της Ανάφης και γράφει:

«Δεν νομίζω να υπάρχει στην Ανάφη αρκετή ξυλεία για να ψήσει κάποιος όσες πέρδικες θα μπορούσε να φάει σε αυτό το μέρος. Ο αριθμός τους είναι τεράστιος. Για να προφυλάξουν τα σπαρτά, μαζεύουν με πρόσταγμα των τοπικών αρχόντων όλα τα αυγά που βρίσκουν κατά την εποχή των εορτών του Πάσχα, τα οποία συνήθως υπολογίζονται σε 10.000 με 12.000 και πλέον. Τα βάζουν σε όλων των ειδών τις σάλτσες και ιδίως στις ομελέτες. Παρ’ όλα τα μέτρα που έχουν ληφθεί, ξεσηκώναμε πέρδικες σε κάθε μας βήμα. Η φυλή είναι αρχαία κι έχει προέλθει από την Αστυπάλαια. Αν πιστέψουμε στα λεγόμενα του Ηγησάνδρου, ένα κάτοικος του νησιού έφερε ένα ζευγάρι στην Ανάφη, όπου πολλαπλασιάστηκε τόσο, ώστε λίγο έλειψε να φύγουν οι κάτοικοι. Φαίνεται, λοιπόν, ότι από εκείνη την εποχή θα τους ήλθε η ιδέα να σπάζουν τα αυγά».

Του αρέσουν οι νησιώτικες πέρδικες (Alectoris chukar) του Τουρνεφόρ και δεν παραλείπει να κάνει γαστριμαργικές παρατηρήσεις. Ένα δυνατό μελτέμι ανάγκασε το πλοίο του να βρει αραξοβόλι σε ένα ερημόνησο κοντά στην Αμοργό, τη Νικουριά. Γράφει ο Τουρνεφόρ σχετικά:

«Η Νικουριά είναι ένας μαρμάρινος όγκος, στον οποίο δεν βλέπει κανείς παρά μόνον κατσίκες και κόκκινες πέρδικες, καταπληκτικής ομορφιάς, που μας αποζημίωσαν για την κακοπέραση που είχαμε στη Δονούσα. Οι Έλληνες της ακολουθίας μας έπιασαν πολλές. Αυτές οι πέρδικες ήταν κάπως σκληρές και στεγνές, αλλά μας φάνηκαν εξίσου νόστιμες με εκείνες του Περιγκόρ».

Στην μεσαιωνική Χίο, οι πέρδικες ήταν οικόσιτες και τις χρησιμοποιούσαν όπως σήμερα τις κότες. Ο Φλαμανδός περιηγητής Μπούσμπεκ, μεταφέροντας πληροφορίες ταξιδιωτών, γράφει το 1555 για τις πέρδικες της Χίου:

«Κάθε αυγή ο δημόσιος βοσκός τις κράζει με σφύριγμα. Τρέχουν τότε όλες κοπάδια-κοπάδια, μαζεύονται στο δρόμο και τον ακολουθούν, όπως τα πρόβατα, στα χωράφια όπου όλη την ημέρα βόσκουν. Και το βράδυ, πάλι μ’ ένα σφύριγμα ξαναγυρίζουν οι πέρδικες στο χωριό και πάνε να κουρνιάσουν. Και να πως αποκτούν αυτή τη συνήθεια: μόλις βγουν από τ’ αυγό, οι χωρικοί βάζουν τα πουλάκια στον κόρφο τους, τα ζεσταίνουν επί δυο μέρες και τα τρέφουν με σάλιο πλησιάζοντας το ράμφος στο στόμα τους. Έτσι ημερώνουν».

Πέρδικα με τα περδικόπουλά της. Σάμος 11/06/2006

Ο Γάλλος περιηγητής Ζαν Σενό γράφει σχετικά το 1664: «Στην Ελλάδα οι πέρδικες είναι εξημερωμένες όπως σε μας οι όρνιθες. Υπάρχουν δύο είδη: με κατακόκκινο ράμφος και με μαύρο. Τις πέρδικες τις πιάνουν μικρές και τις τρέφουν όλο το χειμώνα. Όταν μεγαλώσουν τις αφήνουν ελεύθερες στα βουνά να βοσκήσουν συντροφιά με τις άγριες. Το βράδυ έχουν σμίξει άγριες και ήμερες. Οι δούλοι τις βλέπουν από μακριά και κράζουν στις ήμερες «έλα δω, έλα δω καρδούλα μου». Και τότε κάθε μια τρέχει στο σπίτι του αφεντικού της, ενώ οι άγριες πετούν στα βουνά τους».

Και ο Γάλλος Αντουάν Μπαρς γράφει το 1674 για τις εξημερωμένες πέρδικες της Χίου: «Βάλαμε μαζί είκοσι πέρδικες που ανήκαν σε είκοσι διαφορετικά αφεντικά. Μόλις τις αφήσαμε ελεύθερες, καθένας κάλεσε τη δική του. Και τότε καθεμιά φτερούγισε αλάθευτα στον κύριό της».

Η εξημέρωση της πέρδικας φαίνεται ότι ήταν συνήθεια από την αρχαιότητα. Ο Αριστοτέλης στο «Περί ζώων ιστορία» παρατηρεί ότι στην εποχή του οι πέρδικες ήταν κατοικίδια πουλιά.

Στο Βυζάντιο οι πέρδικες, που από τη φωνή τους τις έλεγαν «κακκάβες», αποτελούσαν δημοφιλές κυνήγι. Ήταν εκλεκτό έδεσμα στο τραπέζι των πλουσίων. Συνήθιζαν να τις στέλνουν και σαν δώρο ενώ τις έδιναν για φαγητό σε ασθενείς. Στον «Πουλολόγο», ένα βυζαντινό ποίημα 668 στίχων, γραμμένο γύρω στα 1300 στη Ρόδο, με ήρωες πουλιά, εμφανίζεται η πέρδικα να λέει:

Εμένα πάλ’ οι βασιλείς εις γεύμαν τους με τρώουν
κι οι άρχοντες, οι ευγενείς εις πρόγευμαν και δείπνον

Οι βυζαντινοί ως καλύτερο μήνα για το κυνήγι της πέρδικας θεωρούσαν τον Δεκέμβριο. Μόλις τα σκυλιά σήκωναν τα πουλιά τα τόξευαν «στο φτερό» ή «στα πεταχτά», όπως λένε οι κυνηγοί και σήμερα.

Οι πέρδικες αφθονούσαν σε όλα τα νησιά. Ο Γάλλος Κορνέλιος Μανί επισκέφθηκε το 1674 την Αίγινα και γράφει ότι οι Αιγινήτες κάθε άνοιξη, ύστερα από εντολή των «επιτρόπων», έκαναν παγάνες για να εξοντώσουν τα κοπάδια από πέρδικες που κατέστρεφαν την παραγωγή των χωραφιών τους. Και ο Άγγλος Τζον Σάντουϊτς, πενήντα χρόνια μετά (1738) γράφει: «Οι πέρδικες μαστίζουν την Αίγινα. Πραγματικό σύννεφο, πέφτουν στα σπαρτά και τα αφανίζουν. Γι’ αυτό, κάθε άνοιξη οι κάτοικοι εξορμούν στα χωράφια και καταστρέφουν συστηματικά τα αυγά τους». Στην Αίγινα διατηρείται μέχρι σήμερα και το τοπωνύμιο Πέρδικα.

Εκτός από το χωριό της Αίγινας, με το όνομα Πέρδικα λέγονται χωριά στην Άρτα, τη Θεσπρωτία, τα Γιάννενα και τη Μαγνησία. Άλλα χωριά που η ονομασία τους σχετίζεται με την πέρδικα είναι: Περδικάκι στη περιοχή Βάλτου της Αιτωλοκαρνανίας. Περδίκι στην Ικαρία. Περδικόβρυση στην Αιτωλοκαρνανία, την Αργολίδα και τη Μεσσηνία. Περδικονέρι στην Αρκαδία και τη Μεσσηνία. Περδικόραχη στα Τρίκαλα.

Οι άφθονες πέρδικες που υπήρχαν στην Αίγινα, τη Χίο, τα περισσότερα νησιά ακόμα και στα ερημονήσια, σήμερα αποτελούν ανάμνηση. Ο βασικός λόγος είναι η εγκατάλειψη των χωραφιών και των καλλιεργειών (και όχι μόνο λόγω της τουριστικής ανάπτυξης) που είχε σαν αποτέλεσμα να μειωθεί η διαθέσιμη τροφή (σπόροι, σταφύλια κλπ) για τις πέρδικες και, επομένως, να μειωθεί και ο πληθυσμός τους. Για την αδυναμία της πέρδικας στα σταφύλια ένα δημοτικό τραγούδι αναφέρει:

- Που ήσουν πέρδικα γραμμένη
   κι ήλθες το πρωί βρεμένη;
- Ήμουνα στα πλάγια
   στις δροσιές και τα χορτάρια.
- Τι 'τρωγες πέρα στα πλάγια
   στις δροσιές και τα χορτάρια;
- Έτρωγα το Μάη τριφύλλι
   και τον Αύγουστο σταφύλι.

Στην εγκατάλειψη των χωραφιών στα νησιά ή την αλλαγή καλλιεργειών στην στεριανή Ελλάδα προστέθηκε και άλλη βασική αιτία: το κυνήγι ως... σπορ. Παρατηρείται μάλιστα το φαινόμενο νησιά που έχουν μεγάλο αστικό πληθυσμό (Σύρος, Πάρος, Ρόδος) να κάνουν εξαγωγή κυνηγών σε άλλα μικρότερα νησιά, με συνέπεια να αφανίζονται όσες πέρδικες έχουν απομείνει. Έτσι, η αυτοδιοίκηση ορισμένων μικρών νησιών είτε αποφάσισε την πλήρη απαγόρευση του κυνηγιού (Τήλος), είτε τον περιορισμό του σε μία μόνο καθημερινή μέρα (Κύθνoς).

Για την πιο πρόσφατη εποχή, μεγάλο ενδιαφέρον έχει ένα χρονογράφημα με τίτλο «Πέρδικες» που δημοσιεύθηκε στις 17 Ιανουαρίου του 1927 στην εφημερίδα «‘Έθνος». Ανάμεσα στα άλλα, αναφέρονται και τα εξής:

«Απελύθησαν, λοιπόν, δέκα ζεύγη περδίκων εις τον γειτονικόν μας Υμηττόν, όπως ευδοκιμήση το κυνήγιόν των βραδύτερον εις το όρος τούτο. Προ ολίγων ακόμη χρόνων, προ τεσσάρων το πολύ, συνήντα τις πέρδικας εις τους βράχους των άνω μερών του Υμηττού. Τας εξωλόθρευσαν οι κυνηγοί, αλλά περισσότερον οι ποιμενόπαιδες, οι οποίοι αναζητούν τα ωά των εις τα αποκρημνοτέρας φωλεάς των. Και παντού της Ελλάδος, όπου υπήρχον αφθονώταται πέρδικες, εμειώθησαν πάρα πολύ, ενιαχού δε εξέλιπον εντελώς ένεκα της κακής ταύτης συνηθείας της συλλογής των ωών των. Εις πλείστας νήσους του Αιγαίου άλλοτε, ότε ήσαν οι έλληνες ολιγώτεροι, άρα όλα ήσαν ευκολώτερα, ομαλώτερα, ανθρωπινώτερα (τι τα θέλετε, ουκ εν τω πολλώ τω ευ) δεν εθήρευον τα ωά των περδίκων αλλά τας ιδίας. Χρειάζεται δε αρκετή ικανότης διά το κυνήγιον τούτο, διότι δεν είναι η πέρδικα σιταρήθρα, την οποίαν σπανίως κατορθώνουν οι κυριακάτικοι κυνηγοί να κτυπούν. Τα τελευταία έτη απηγορεύθη το κυνήγιον των περδίκων εις πλείστα μέρη της Ελλάδος, δι’ αυτό βλέπει τις τώρα πολλά από τα ωραία αυτά πτηνά. Προ ολίγων ημερών τα συνήντησα εις ομαδικάς πτήσεις εις αρκετά χιονισμένα όρη της Πελοποννήσου. Καθώς δε ανηρχόμην το Μαίναλον της Αρκαδίας τα έβλεπον ιπτάμενα και εις την χιονοθύελλαν. Ώστε μετά τινα έτη θα επανακτήση και ο Υμηττός μας περδίκας, εκτός αν εν τω μεταξύ δεν πιάσουν οι ποιμενόπαιδες με δίκτυα και τα απολυθέντα δέκα ζεύγη περδίκων, διότι και αυτή η απασχόλησις είναι αρεστή εις τους ποιμένας. Προ ημερών είδον πωλουμένας ζωντανάς μπεκάτσας εις την Μεγαλόπολιν. Μοναδικοί δε θηρευταί πτηνών διά δικτύων είναι οι ποιμένες του όρους Όλυμπος της Ευβοίας τον χειμώνα»…

Στην Ελλάδα ζουν τέσσερα είδη πέρδικας.

Η καμπίσια πέρδικα (Perdix perdix) είχε μεγάλη εξάπλωση παλιότερα κι έφτανε μέχρι την Βοιωτία. Σήμερα υπάρχουν κατακερματισμένοι πληθυσμοί της στην Μακεδονία και την Θράκη και κυρίως στους νομούς Θεσσαλονίκης και Κιλκίς. Περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας (εκδ. 2009).
Η πετροπέρδικα (Alectoris graeca) απαντάται κυρίως στη στεριανή Ελλάδα σε βραχώδεις πλαγιές, σε αραιά δασωμένες βουνοπλαγιές, στα όρια του δάσους και της ζώνης του χιονιού. Η κατανομή της εξαπλώνεται στα Βαλκάνια και την ιταλική χερσόνησο. Είναι καχύποπτη με τους ανθρώπους και σπάνια επιζεί σε αιχμαλωσία. Το επιστημονικό όνομα Alectoris προέρχεται από το αρχαίο ελληνικό «αλέκτωρ» (πετεινός) > «αλεκτορίς» (πετεινάρι). Κινδυνεύει από το κυνήγι (αναμενόμενο) και από τον υβριδισμό με τις νησιώτικες πέρδικες που αφήνουν από εκτροφεία για... εμπλουτισμό θηραμάτων. Περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας (εκδ. 2009).
Η νησιώτικη πέρδικα (Alectoris chukar) ζει στα νησιά του Αιγαίου, τη νοτιοανατολική Βαλκανική και τη Μικρά Ασία, σε πετρώδεις περιοχές και θαμνότοπους. Έχει αγαθό χαρακτήρα σε σχέση με τους ανθρώπους, γι’ αυτό και εξημερώνεται εύκολα όπως συνέβαινε παλιά στην Χίο. Οι πέρδικες που βλέπουμε σε αιχμαλωσία και σχεδόν όλες όσες απελευθερώνονται από εκτροφεία είναι νησιώτικες πέρδικες.
Η κοκκινοπέρδικα (Alectoris rufa) ζει στη δυτική Γαλλία και Ισπανία, σε πεδινές περιοχές και βοσκοτόπια και τα τελευταία χρόνια εισήχθη στην Ελλάδα, μάλλον για τις ανάγκες των κυνηγών. Ένας εισηγμένος βιώσιμος πληθυσμός της ζει στην Αλόννησο. Είναι καχύποπτη με τους ανθρώπους (και καλά κάνει).

Η λέξη πέρδιξ (γενική: πέρδικος) συσχετίζεται από πολλούς γλωσσολόγους με τον ήχο που κάνει το πουλί όταν φτερουγίζει. Στην Ρούμελη λέγανε παλιά ότι το φτερούγισμα της πέρδικας είναι τόσο δυνατό ώστε «έσκιαζε και τον Κατσαντώνη». Μια δεύτερη γλωσσολογική προσέγγιση υποστηρίζει ότι η λέξη προέρχεται από το φτέρωμα του πουλιού και την μπλέκουν με παλαιογερμανικές λέξεις που εκφράζουν την έννοια του «παρδαλού». Οι περισσότεροι γλωσσολόγοι την ετυμολογούν από το ρήμα «πέρδομαι» (=αφήνω πορδή, κλάνω), προφανώς από τον ήχο του φτερουγίσματος του πουλιού. Με το ρήμα «πέρδομαι» πάντως (αλλά και με τα γαϊδούρια) έχει πολλές σχέσεις ένα πολύ γνωστό μας φυτό: το γαϊδουράγκαθο. Αλλά γι’ αυτό περισσότερα σε κάποια μελλοντική ανάρτηση...

Υμηττός 05/01/2009 Hymittos

Μανδραγόρας (Mandragora autumnalis) ένα ανθρωπόμορφο δηλητήριο

2011-10-05T19:27:00.000+03:00

Κάστρο Ρεθύμνου 31/01/2011 Castle of Rethymnon

Ο μανδραγόρας είναι ένα ισχυρά δηλητηριώδες φυτό με πολλές ιστορίες στην μαγεία, την μυθολογία, την φαρμακευτική, την ιατρική και την γλωσσολογία. Ας ρίξουμε πρώτα μια ματιά στα βοτανικά του χαρακτηριστικά.

Ο Μανδραγόρας ο φθινοπωρινός [ Mandragora autumnalis Bertol., 1820 και συνώνυμο Mandragora officinarum (=φαρμακευτικός) ] είναι ένα φυτό πολύ κοινό στην Ελλάδα. Το βρίσκουμε στην ηπειρωτική Ελλάδα από την Θεσσαλία και νοτιότερα, στα νησιά και την Κρήτη

Φυτρώνει σε πετρώδεις θέσεις (όπως αυτή της φωτογραφίας από το κάστρο του Ρέθυμνου) και χέρσα χωράφια. Τα φύλλα είναι πολύ μεγάλα και σχηματίζουν ρόδακα. Από το κέντρο του ρόδακα αναπτύσσονται τα μικρά κυανά-ιώδη άνθη με εμφανείς νευρώσεις σαν φλέβες.

Οι καρποί του είναι κίτρινες ράγες σε σχήμα μικρού μήλου, ένα χαρακτηριστικό που οδήγησε τον Διοσκουρίδη να ονομάσει το φυτό «αντίμηλον». (Δεξιά στην εικόνα φαίνονται όλα τα μέρη του φυτού με τους καρπούς). Το συναντάμε φυτρωμένο, ανθισμένο ή καρπισμένο στην μεγαλύτερη διάρκεια του έτους με εξαίρεση το καλοκαίρι. Η ρίζα του μανδραγόρα είναι σαρκώδης, μεγάλη, κάθετη, διχαλωτή από ένα σημείο και ανθρωπόμορφη σύμφωνα με την λαϊκή παρατηρητικότητα. Με την χαρακτηριστική ανθρωπόμορφη ρίζα του πέρασε από τα πανάρχαια χρόνια στον χώρο της μαγείας.

Η ρίζα του μανδραγόρα περιέχει ατροπίνη, υοσκυαμίνη, σκοπολαμίνη, μανδραγορίνη που είναι ισχυρές κατευναστικές ουσίες. Έτσι θεωρείται από τα περισσότερο τοξικά φυτά της ελληνικής χλωρίδας. Έχει πολλές φαρμακευτικές ιδιότητες (είναι και ομοιοπαθητικό) αλλά δεν χρησιμοποιείται πολύ από την λαϊκή ιατρική (που είναι συνέχεια της αρχαίας) και για την ισχυρή τοξικότητά του αλλά και διότι το ξερίζωμά του έχει συνδεθεί με ένα σωρό δεισιδαιμονίες και μαγικές πρακτικές.

Από την αρχαιότητα, όχι μόνο στην Ελλάδα αλλά και σε άλλες χώρες, πιστευόταν ότι ο μανδραγόρας είχε σχέση με τις σκοτεινές υποχθόνιες δυνάμεις, λόγω της διχαλωτής ρίζας του που της έδιναν ανθρωπόμορφη διάσταση. Έτσι φρόντιζαν να ξεριζώνουν την ρίζα τα μεσάνυχτα κι αφού ακολουθούσαν ορισμένες τελετουργίες. Δεν έπρεπε να έρθει ανθρώπινο χέρι σε επαφή με τον μανδραγόρα, γι΄αυτό και επινοούσαν διάφορες μαγικές πρακτικές για να τον ξεριζώσουν. Ιδιαίτερα στον Μεσαίωνα, από την περίοδο του οποίου έχουμε πολλές εικόνες σε χειρόγραφα με ανθρωπόμορφους μανδραγόρες, το φυτό κυριαρχούσε στις δεισιδαιμονίες και την μαγεία.

Επιστρέφουμε στην χώρα μας. Πολύ σύντομα η λαϊκή γνώση για τις ναρκωτικές και κατευναστικές ιδιότητες του μανδραγόρα πέρασε στην πρακτική και τα φάρμακα των αρχαίων Ελλήνων ιατρών. Ο Διοσκουρίδης (4. 76) έδινε στους ασθενείς του κρασί με λίγο χυμό από ρίζα μανδραγόρα για να τους ρίξει σε βαθύ ύπνο και να μπορέσει να καυτηριάσει τις πληγές τους ή να κάνει πολυπλοκότερες επεμβάσεις. Χρειαζόταν όμως μεγάλη εμπειρία στην δοσολογία και τις χρήσεις του μανδραγόρα, γιατί η επίδραση του μπορεί να ήταν ανεπαρκής ή πολύ δυνατή κι άρα επικίνδυνη και θανατηφόρα. Γι' αυτό και οι χειρουργοί έδεναν καλού κακού τους ασθενείς στα κρεβάτια τους. Η πρακτική αυτή δεν άλλαξε μέχρι το 1846, όταν εφαρμόστηκε η νάρκωση με αιθέρα. Η Ελληνική Αναισθησιολογική Εταιρεία είχε παλιότερα σαν έμβλημά της τον μανδραγόρα.

Βεβαίως, η ιστορία του μανδραγόρα έχει και το γλωσσολογικό της μέρος. Η αρχαία λέξη μανδραγόρας θεωρείται ότι αναφέρεται στο όνομα κάποιου γιατρού, ο οποίος φαίνεται ότι έκανε εκτεταμένη χρήση του φυτού και είχε επιτυχίες. Κατά μία άλλη εκδοχή πρόερχεται από το περσικό όνομα mardum guis (=φυτό του ανθρώπου), που πέρασε σε άλλες γλώσσες και στην ελληνική. Αυτή η δεύτερη ετυμολογική εκδοχή πάσχει (όπως γίνεται με τα ελληνικά ονόματα άλλων φυτών) από λογική ασυνέπεια. Πως είναι δυνατόν ένα τόσο πολύ κοινό φυτό, όπως είναι ο μανδραγόρας, να ονομάστηκε από ένα γλωσσικό δάνειο και από μια χώρα που βρίσκεται τόσο μακριά; Και σήμερα πάντως η κοινή του ονομασία στην Ελλάδα παραμένει «μανδραγόρας».

Αμοργός 10/12/2005 Amorgos

Οι άγριοι κρόκοι του φθινόπωρου

2011-10-03T15:00:00.000+03:00

Crocus cartwrightianus

Αττική 02/11/2008 Attica

Οι κρόκοι είναι από τα ωραιότερα αγριολούλουδα της ελληνικής φύσης. Ανθίζουν σχεδόν ολόκληρο τον χρόνο, αρχίζοντας το φθινόπωρο από τα νότια και τα χαμηλά για να συνεχίσουν χειμώνα, άνοιξη και καλοκαίρι στα ψηλά βουνά και την ορεινή ζώνη. Οι κρόκοι που δίνουν το «σαφράν» ή «ζαφορά» είναι οι φθινοπωρινοί, που έχουν πολύ μεγάλο ύπερο χωρισμένο σε επιμήκη στίγματα. Από τα στίγματα αυτά παράγεται το σαφράν, το οποίο ανάλογα με την χρήση του είναι πανάκριβο άρτυμα, φάρμακο ή χρωστική ύλη που δίνει ένα πολύ λαμπερό κίτρινο χρώμα.

Από την περσική λέξη azafran ή την αραβική zafaran προέρχονται οι ευρωπαϊκές λέξεις για τα στίγματα του κρόκου, όπως ζαφορά στη νεοελληνική γλώσσα, σαφράν (saffran) στην γαλλική, zaferano στην ιταλική, κοκ. Η χρήση του κρόκου στην Ελλάδα και τον πολιτισμό του Αιγαίου είναι πανάρχαια. Ως άρτυμα και χρωστική ύλη αναγράφεται στις πινακίδες με την Γραμμική Β’ γραφή της ελληνικής γλώσσας. Ως διακοσμητικό μοτίβο υπάρχει σε πλήθος τοιχογραφιών και ευρημάτων από τον «μινωικό» και «κυκλαδικό» πολιτισμό. Διάσημη είναι η τοιχογραφία με της κροκοσυλλέκτριες (16ος αιώνας π.Χ.) από το Ακρωτήρι της Θήρας.

Στην Θήρα και σε ορισμένα άλλα νησιά η συλλογή της ζαφοράς συνεχίζεται ως τις μέρες μας. Αλλού, όπως στην Κρήτη, η χρήση των κρόκων έχει ξεχαστεί.

Ο ήμερος κρόκος (Crocus sativus) της Κοζάνης είναι στείρο φυτό και αναπαράγεται μόνο βλαστητικά. Στις αρχές του 17ου αιώνα έφεραν βολβούς του στην περιοχή Κοζανίτες έμποροι και από τότε άρχισε η καλλιέργειά του.

Ο άγριος πρόγονος του καλλιεργήσιμου είναι ο κρόκος του Καρτράιτ (cartwrightianus). Ο άγγλος πρόξενος στην Κωνσταντινούπολη Καρτράιτ έστειλε ένα τέτοιο κρόκο από την Τήνο στον βοτανολόγο Χέρμπερτ, ο οποίος δημοσίευσε την επιστημονική του περιγραφή και για να τιμήσει τον… πρόξενο έδωσε στο φυτό τ’ όνομά του. Ο καρτραϊκός κρόκος είναι ίδιος με τον ήμερο αλλά πιο μικρός. Είναι ενδημικό φυτό Αττικής, Κυκλάδων και Δυτικής Κρήτης. Ανθίζει Οκτώβριο-Δεκέμβριο σε βραχώδεις λοφοπλαγιές, χαμηλούς θαμνότοπους και αραιά πευκοδάση από τις παραθαλάσσιες περιοχές μέχρι τα 1.000 μέτρα.

Ο κρόκος των κρητικών ορέων (oreocreticus) μοιάζει πολύ με το καρτραϊκό αλλά φυτρώνει σε μεγάλα υψόμετρα στα βουνά της Κρήτης (Ψηλορείτης, Δίκτη, Θρυπτή) το φθινόπωρο.

Ο κρόκος του Τουρνεφόρ (turnefortii) είναι αυτός που κατ’ εξοχήν ονομάζεται ζαφορά στις Κυκλάδες. Ονομάστηκε έτσι προς τιμήν του γάλλου βοτανολόγου Πιτόν ντεΤουρνεφόρ που περιέγραψε πολλά φυτά του Αιγαίου γύρω στο 1700. Ο τουρνεφόρτιος κρόκος ανθίζει από Σεπτέμβριο μέχρι Νοέμβριο σε Δωδεκάνησα, Κρήτη, Κυκλάδες και Ύδρα σε πετρώδεις τοποθεσίες, ρωγμές βράχων και φρυγανότοπους, από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 650 μέτρα. Τα κόκκινα στίγματα του είναι πολύ μεγάλα και διακλαδίζονται σε δεκάδες νημάτια.

Crocus turnefortii

Κέα 29/11/2008 Kea (Cyclades)

Μεγάλη στίγματα έχει και ο κρόκος ο εσχαρωτός (Crocus cancellatus υποείδος mazziaricus) που ανθίζει από τον Σεπτέμβριο στην κυρίως χώρα, Εύβοια, Νάξο, Ηρακλειά, Πελοπόννησο, Ιόνια νησιά από το επίπεδο της θάλασσας μέχρι τα 1.500 μέτρα σε βραχώδεις πλαγιές και θαμνότοπους.

Αυτοί οι τρεις φθινοπωρινοί κρόκοι (κατρταϊκός, τουρνεφόρτιος και εσχαρωτός) έχουν μεγάλα στίγματα, όπως ο ήμερος κρόκος της Κοζάνης και μπορούν να αποδώσουν σαφράν. Με την εμπειρία και το παράδειγμα των κροκοπαραγωγών της Κοζάνης, πολλά νησιά του Αιγαίου θα μπορούσαν να εκμεταλλευτούν τα φτωχά εδάφη τους με την καλλιέργεια κρόκων από τα είδη που είναι αυτοφυή και ενδημικά στα νησιά και να έχουν παραγωγή σαφράν αντί να έχουν παραδώσει τα νησιά στα κατσίκια.

Οι κρόκοι είναι φυτά ευρωασιατικά. Εξαπλώνονται από την Πορτογαλία μέχρι την δυτική Κίνα και περιλαμβάνουν 80 είδη. Η πλειονότητά τους συγκεντρώνεται στην βορειοανατολική Μεσόγειο και κυρίως στην Τουρκία και την Ελλάδα. Στην χώρα μας ευδοκιμούν 21 είδη αυτοφυών κρόκων, από τα οποία τα 9 είναι ενδημικά. Εκτός από τα τρία αιγαιοπελαγίτικα είδη που δίνουν την ζαφορά (σαφράν), υπάρχουν και κρόκοι που έχουν μεγάλη αισθητική αξία και καλλιεργούνται σαν καλλωπιστικοί.

Δύο από τους ωραιότερους ελληνικούς κρόκους είναι ενδημικοί της νοτιοανατολικής Πελοποννήσου και κυρίως της Μάνης. Μέσα από το σκληρό φθινοπωρινό και χειμωνιάτικο τοπίο της Μάνης ξεπετάγονται ο πανέμορφος κρόκος ο χιονώδης (niveus) και ο εκπληκτικός κρόκος του Γουλιμή (gulimii). Οι βολβοί τους αποτελούν αντικείμενο λεηλασίας από τους ξένους και μοσχοπωλούνται ως σπάνια καλλωπιστικά φυτά στην Ευρώπη και κυρίως στην Αγγλία.

Άλλοι φθινοπωρινοί και χειμωνιάτικοι κρόκοι είναι:

Ο κρόκος του Ρόμπερτ (robertianus), ενδημικός της Πίνδου.
Ο κρόκος του Φλέϊσερ (fleischeri) στην Ρόδο και την Χίο.
Ο κρόκος ο αδριατικός (adriaticus) ενδημικός της Δυτικής Ελλάδας με ένα υποείδος του στον Παρνασσό.
Ο κρόκος ο λείος (laevigatus) ενδημικός του Νότιου Αιγαίου, Πελοποννήσου, Αττικής Εύβοιας, κ.α.
Ο κρόκος του Πάλλας (palassii) στην Λέσβο και την Σάμο.
Ο κρόκος του Μπορί (boryi) ενδημικός Ιονίου και Δυτικής Ελλάδας.
Ο κρόκος ο ωραίος (pulchellus) στην Βόρεια Ελλάδα.
Ο κρόκος ο διανθής (biflorus) στην Ρόδο.
Ο κρόκος του Στριντ (stridii) στον Χορτιάτη της Θεσσαλονίκης και την Ξάνθη.
Ο κρόκος ο νεφελογενής (nubigena) στην Λέσβο, Σάμο και Ικαρία.
Ο κρόκος ο μελάνθηρος (melantherus) στον Πάρνωνα.
Ο κρόκος ο ευειδής (speciosus) σε ελάχιστες θέσεις στην Δυτική Ελλάδα.
Ο κρόκος της Αττικής (atticus) με εξάπλωση στην Αττική, τη Νότια Εύβοια και την Άνδρο.

Η φθινοπωρινή και χειμωνιάτικη φύση είναι πλούσια στην Ελλάδα, με τους κρόκους να κυριαρχούν. Είναι και οικονομικά αποδοτική, όπως αποδεικνύεται από τους κρόκους της Κοζάνης και την παραγωγή σαφράν.

Crocus pulchellus

Χορτιάτης 02/10/2011 Chortiatis

Mesotriton alpestris αλπικός τρίτωνας

2011-10-01T17:14:00.000+03:00

Σμόλικας 30/07/2011 Smolikas

Ο Mesotriton alpestris Laurenti 1768 (συνώνυμο Τriturus alpestris) εξαπλώνεται στο μεγαλύτερο μέρος της Ευρώπης, από τη νότια Δανία ως την Ουκρανία και από τη βόρεια Ισπανία ως τα Βαλκάνια. Στην Ελλάδα εξαπλώνεται στην οροσειρά της Πίνδου, σε μικρό τμήμα της Ροδόπης και στα βουνά της Βόρειας Πελοποννήσου σε υψόμετρα πάνω από τα 700 m. Οι πληθυσμοί της Ελλάδας παρουσιάζουν φαινόμενα γεωγραφικής απομόνωσης και ενδογαμίας. Γι' αυτό και αποτελούν το ξεχωριστό υποείδος Mesotriton alpestris velouchiensis (Wolterstorff 1935). Τα κοινά ελληνικά του ονόματα είναι «αλπικός τρίτωνας» και «βουνοτρίτωνας». Ζει σε μόνιμους ή εποχιακούς υγρότοπους με κρύο και διαυγές νερό και σε υψόμετρα 700 έως 2400 m. Κίνδυνοι μείωσης αντιμετωπίζουν οι πληθυσμοί της Πελοποννήσου και της Ανατολικής Στερεάς, ενώ το είδος έχει εξαφανιστεί από το Παναχαϊκό όρος. Ευαίσθητοι είναι και οι πληθυσμοί στις Δρακολίμνες του Σμόλικα και της Τύμφης. Ο αλπικός τρίτωνας περιλαμβάνεται στο Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας (εκδ. 2009).

Η Δρακολίμνη του Σμόλικα

Sparisoma cretense σκάρος

2011-09-30T08:00:00.000+03:00

Νάξος 14/09/2009 Naxos

Ο σκάρος είναι ψάρι των θερμών θαλασσών. Από τα 10 είδη σκάρων τα 9 ζουν στις τροπικές θάλασσες. Στην Ελλάδα τον βρίσκουμε κυρίως στα νερά της Κρήτης (από την οποία και ονομάστηκε) και των Κυκλάδων. Το σώμα του είναι επίμηκες, ελαφρά πεπιεσμένο στις πλευρές και καλύπτεται από μεγάλα λέπια. Το πάνω σαγόνι προεξέχει και μοιάζει με ράμφος παπαγάλου, γι’ αυτό και τον λένε παπαγάλο της θάλασσας. Το αρσενικό έχει χρώμα μαυροπράσινο. Το θηλυκό είναι πολύχρωμο με κυρίαρχο το κόκκινο χρώμα, όπως αυτό της φωτογραφίας. Όπως υποστηρίζει ο Αριστοτέλης είναι το μόνο ψάρι που μηρυκάζει, όπως οι κατσίκες.

Οι ψαράδες συνηθίζουν να συλλαμβάνουν ζωντανό έναν κόκκινο θηλυκό σκάρο, όπως αυτόν της φωτογραφίας. Τον δένουν πίσω από την βάρκα και τον τραβάνε σιγά σιγά σε περιοχή όπου υπάρχουν πολλοί αρσενικοί γκριζόμαυροι σκάροι. Το αποτέλεσμα είναι σχεδόν πάντα ένα κοφίνι γεμάτο αρσενικούς σκάρους.

Οι σκάροι τρελαίνονται για τα κολοκυθόφυλλα τα οποία συχνά χρησιμοποιούνται ως δόλωμα για το ψάρεμα τους. Η τροφή τους αποτελείται από ψιλό φύκι, καβουράκια και πεταλίδες. Ο σκάρος τρώγεται ακαθάριστος και μαζί με όλα του τα εντόσθια, αρκεί να έχει ψαρευτεί νηστικός. Πρέπει όμως να βγει η χολή του, την οποία οι νησιώτες την βγάζουν με ένα σπίρτο ή μια οδοντογλυφίδα.

Οι σκάροι γίνονται ψητοί στα κάρβουνα ή στην χόβολη. Στην Κρήτη τους κάνουν και πλακί στην κατσαρόλα ή με μπάμιες στο φούρνο.

Το σημερινό όνομα του σκάρου είναι ίδιο με το αρχαίο και προέρχεται από το ρήμα σκαίρω (=σπαρταράω, χοροπηδώ). Στη στεριανή Ελλάδα «σκάρος» λέγεται η έξοδος του κοπαδιού και γενικά η βοσκή.

Η επιμήκυνση της γερμανικής κατοχής στην ελληνική φύση

2011-09-25T20:00:00.000+03:00

Με όλη αυτή την προπαγάνδα για τους Γερμανούς φορολογούμενους θα καταντήσουμε να αισθανόμαστε… ενοχές που αγοράζουμε γερμανικά αυτοκίνητα, πληρώνουμε γερμανικά υποβρύχια (ακόμα κι αν γέρνουν), κινούμαστε στο μετρό με γερμανικούς συρμούς της… «αδιάφθορης» Σήμενς και… διαφθειρόμαστε με γερμανικές μίζες. Έτσι όπως το πάνε με αυτά που λέγονται και αποφασίζονται στην Γερμανία ίσως τελικά να πρέπει να αισθανόμαστε ένοχοι και για την αντίστασή μας στη γερμανική κατοχή.

Η γερμανική κατοχή 1941-44 με την επιβολή αναγκαστικών δανείων, την πείνα, τα βασανιστήρια, τις καταστροφές χωριών και τις μαζικές εκτελέσεις άφησε βαθιά τραύματα στις γενιές των πατεράδων και των παππούδων μας, που σε ένα βαθμό τα μετέφεραν και σε μας. Η παλιά ταινία «Οι Γερμανοί ξανάρχονται» (1948) των Αλέκου Σακελλάριου και Χρήστου Γιαννακόπουλου, με πρωταγωνιστή τον Βασίλη Λογοθετίδη, που επαναλαμβάνεται συχνά από την τηλεόραση, δείχνει την απέχθεια που είχαν οι Έλληνες για την γερμανική κατοχή.

Η λεηλασία της Ελλάδας από τους Γερμανούς ήταν τόσο καθολική, ώστε δεν εξαίρεσαν και την ελληνική φύση. Για παράδειγμα, το 1942 Γερμανοί βοταναλόγοι σάρωσαν την Ελλάδα και συγκέντρωσαν γενετικό υλικό από χιλιάδες άγρια φυτά και εκατοντάδες ποικιλίες καλλιεργήσιμων φυτών. Στόχος τους ήταν να δημιουργήσουν βελτιωμένες ποικιλίες. Το γενετικό υλικό από τα ελληνικά φυτά συγκεντρώθηκε στο ινστιτούτο IPK του Γκατερσλέμπεν. Πρόσφατα ένα ποσοστό σπόρων από ποικιλίες σταριού, κριθαριού, βρώμης και λαθουριού επαναπατρίστηκε στο Μεσογειακό Αγρονομικό Ινστιτούτο Χανίων.

Και να ήταν μόνον αυτό; Η επιμήκυνση της γερμανικής κατοχής στην ελληνική φύση συνεχίζεται αδιάλειπτα μέχρι σήμερα και αρχίζει πολύ πριν αποφασίσει η… «αγαπημένη» μας κυρία Μέρκελ να διαπραγματευτεί την επιμήκυνση του χρέους της ελληνικής οικονομίας.

Η ορχιδέα ενός Βούλγαρου βασιλιά

Ας ξεχάσουμε για λίγο την Μέρκελ και τους Γερμανούς φορολογούμενους, για να πάμε πίσω στα χρόνια της γερμανικής κατοχής. Βρισκόμαστε στο 1943. Η Ελλάδα στενάζει από τη γερμανική μπότα και η Μακεδονία από την απάνθρωπη βουλγαρική κατοχή. Το 1943 δύο βοτανολόγοι από τις δύο χώρες του ναζιστικού Άξονα δημοσιεύουν μια επιστημονική ανακοίνωση για ένα νέο φυτό από την Ελλάδα. Ο Βούλγαρος Μπόρις Αχτάρωφ και ο Γερμανός Β. Κέλερερ περιγράφουν μία νέα ορχιδέα από την Ρόδο και της δίνουν το όνομα «Οφρύς του βασιλιά Φερδινάνδου» (Ophrys regis-ferdinandi), για να τιμήσουν τον τότε βασιλιά της Βουλγαρίας Φερδινάνδο Α’ (1861-1945).

Η Ophrys regis-ferdinandi από την Ρόδο

Η ελληνική ορχιδέα του… Βούλγαρου βασιλιά Φερδινάνδου, μιμείται ένα σκαθάρι με μακρόστενο γυαλιστερό κέλυφος και πολλές τρίχες. «Τρίχες» πάντως αποδείχτηκε η βιωσιμότητα τoυ βασιλιά της Βουλγαρίας, που συνεργάστηκε με τους Γερμανούς ναζιστές και εκδιώχθηκε. Παρ’ όλ’ αυτά, ένα φυτό του Αιγαίου που ανθίζει σε Ρόδο, Σύμη, Τήλο, Σάμο και Χίο συνεχίζει να ονομάζεται «ορχιδέα του Βούλγαρου βασιλιά Φερδινάνδου», με περιγραφή από τα χρόνια της γερμανικής κατοχής στην Ελλάδα.

Όμως η επιμήκυνση της γερμανικής κατοχής στην ελληνική φύση επεκτείνεται σε στεριά και θάλασσα. Από την επιμήκυνση αυτή δεν λείπει και ο αναπόφευκτος… «αμερικανικός δάκτυλος». Ας δούμε πρώτα τι γίνεται στη στεριά.

Οι γερμανοί της στεριάς

Το φυτό Solanum elaeagnifolium είναι ιθαγενές της Νοτίου και Κεντρικής Αμερικής. Είναι φυτό επιγενές, δηλαδή ήρθε στον τόπο μας από άλλα μέρη. Ανήκει στην ίδια οικογένεια με τη ντομάτα και τη μελιτζάνα, μόνο που είναι πολύ επιθετικό, δηλητηριώδες και επιβλαβές ζιζάνιο. Συγγενικά του είδη είναι ο στύφνος (Solanum nigrum) και η αγριοκαρπουζιά (Solanum rostratum). Το λαϊκό του όνομα είναι «γερμανός».

Ο «γερμανός» πρωτοεμφανίστηκε το 1927 κοντά στη Θεσσαλονίκη. Πιθανολογείται ότι σπόροι του βρίσκονταν σε αμερικάνικα λιπάσματα ή αργεντίνικα σιτηρά, που είχαν εισαχθεί τότε στη συμπρωτεύουσα. Οι Θεσσαλονικείς παρατήρησαν το φυτό σε μεγάλους αριθμούς στην περίοδο της γερμανικής Κατοχής, το συνάρτησαν με τους Γερμανούς και το ονόμασαν «γερμανό». Άλλες λαϊκές του ονομασίες είναι «αγριοντοματιά» και «αγριομελιτζανιά» από τους σφαιρικούς καρπούς του που μοιάζουν με ντοματάκια ή από την μορφή των λουλουδιών του που μοιάζουν με της μελιτζάνας. Την άνοιξη και το καλοκαίρι τα πρανή πολλών δρόμων και χωραφιών είναι κατάφυτα από ανθισμένους «γερμανούς», οι οποίοι πλέον έχουν εισβάλλει και μέσα στις πόλεις κατακτώντας παρτέρια και πλατείες ακόμα και μέσα στην Αθήνα.

Ο «γερμανός» είναι ζιζάνιο των ανοιξιάτικων φυτών μεγάλης καλλιέργειας, των δενδρωδών καλλιεργειών και του αμπελιού. Θεωρείται από τα πιο ανταγωνιστικά ζιζάνια στις καλλιέργειες του βαμβακιού (Gossypium hirsutum) και της φιστικιάς (Arachis hypogaea). Η ζημιά των καλλιεργούμενων φυτών δεν οφείλεται μόνο στον ανταγωνισμό του «γερμανού» αλλά και στις τοξικές ουσίες που εκκρίνει στο περιβάλλον. Επίσης οι «γερμανοί» είναι ξενιστές επιβλαβών εντόμων (Lygus hesperus) και μυκήτων (Rhizoctonia solani, Cercospora atromarginalis, Verticillium albo-atrum).

Μελέτη του Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης (Τογρίδου, Α., Σγαρδέλης, Σ. & Παντής, Ι) έδειξε ότι ο «γερμανός» αντέχει την ρύπανση και την πίεση του αστικού περιβάλλοντος και ότι «παρουσιάζει πλαστικότητα ως προς τις στρατηγικές αύξησης και χωροδιάταξης ανάλογα με την ένταση της περιβαλλοντικής πίεσης που δέχεται, η οποία φαίνεται να του προσδίδει ανταγωνιστικό πλεονέκτημα έναντι άλλων ειδών». Κι έτσι σαν τα γερμανικά τανκς πάντζερ οι «γερμανοί» κατακτούν όλο και περισσότερους δρόμους, πλατείες και χωράφια το καλοκαίρι, χωρίς τίποτα να μπορεί να τους σταματήσει. Ούτε καν τα προγράμματα του Διεθνούς Νομισματικού Ταμείου…

Οι γερμανοί της θάλασσας

Εκτός από τους εισβολείς «γερμανούς» της στεριάς, υπάρχουν και οι «γερμανοί» εισβολείς της θάλασσας. Πρόκειται για ένα είδος αγριοάσαλπας, που ήρθε στα νερά μας μετά την διάνοιξη της διώρυγας του Σουέζ. Αυτά τα ψάρια–εισβολείς, που μας ήρθαν από τον Ινδικό Ωκεανό, ονομάζονται «Λεσσεψιανοί μετανάστες», προς τιμήν του Γάλλου μηχανικού Λεσσέψ που άνοιξε την διώρυγα του Σουέζ.

Siganus rivulatus

Η Συμιακή επίτιμη Λυκειάρχης κ. Ελένη Ζαχαρίου – Μαμαλίγκα στο βιβλίο της «Τα ψάρια Σύμης – Ρόδου, Δωδεκανήσου / Οι επιστημονικές, τοπικές, κοινές νεοελληνικές και αρχαίες ελληνικές ονομασίες τους» (Ρόδος 2000) σημειώνει ότι για το ψάρι «γερμανός» (Siganus rivulatus), η συμιακή ονομασία του είναι «άσπρος γερμανός» και η κοινή ελληνική του ονομασία «άσπρη αγριόσαλπα ή άσπρη προσφυγοπούλα» και μας πληροφορεί τα ακόλουθα:

«Το ψάρι αυτό είναι ο πρώτος Λεσσεψιανός μετανάστης που βρέθηκε στη θαλάσσια περιοχή μας. Στη Σύμη αλιεύτηκε για πρώτη φορά το 1925, κατά τη μαρτυρία του ψαρά Νικήτα Διακοσταματίου (Πισσά), στον οποίο οφείλεται και η συμαϊκή ονομασία του ψαριού αυτού: γερμανός.

«Στις 05/05/1925, μαθητής τότε του Δημοτικού Σχολείου ο Νικήτας Διακοσταματίου (Πισσάς) ψάρευε το απομεσήμερο με καλαμίδι μαζί με ένα συμμαθητή του, στη θέση Μουράγιο του λιμανιού της Σύμης. Σε κάποια στιγμή έπιασαν κάτι ψάρια διαφορετικά από τα συνηθισμένα, και, καθώς τα απαγκίστρωναν, τρυπήθηκαν από τα πτερύγιά τους, ένιωσαν δυνατό πόνο, μάτωσαν και έβαλαν τις φωνές. Στην απορία των περαστικών τι ψάρια ήταν αυτά που τους προκάλεσαν τόσο πόνο, ο μικρός Νικήτας, επηρεασμένος από το πρωινό μάθημα Ιστορίας, κατά το οποίο ο δάσκαλός τους μίλησε για τις αγριότητες των Γερμανών στον Α’ Παγκόσμιο Πόλεμο, απάντησε: «Άγρια και κακά σαν Γερμανοί». Από τότε τα ψάρια αυτά στη Σύμη ονομάζονται «γερμανοί».

«Κατά τη μαρτυρία του ψαρά Μιχάλη Αλεξόπουλου, οι άσπροι γερμανοί, που εμφανίστηκαν στη θαλάσσια περιοχή της Σύμης γύρω στο 1925, πλησίαζαν την ακτή κοπάδια-κοπάδια. Οι ψαράδες τους έζωναν (=περικύκλωναν) με δίχτυα σε φυκιάδες. Αποτέλεσαν το 5% με 6% περίπου των αλιευμάτων. Από το 1985 με 1986 άρχισαν να μειώνονται, αλλά από το 1991 παρουσιάζονταν πάλι κοπαδάκια-κοπαδάκια. Από το 1996 άρχισαν πάλι να λιγοστεύουν».

Siganus luridus

Εκτός από τους άσπρους, υπάρχουν και οι μαύροι γερμανοί (Siganus lupidus), που κι αυτοί είναι λεσσεψιανοί μετανάστες από τον Ινδικό Ωκεανό. Σύμφωνα με την κ. Ελένη Ζαχαρίου – Μαμαλίγκα, πρωτοεμφανίστηκαν στα Δωδεκάνησα γύρω στο 1935 με 1940. Ήλθαν σε κοπάδια. Εντοπίστηκαν και κοπάδια συνολικού βάρους 500 κιλών. Αποτελούσαν το 20% των αλιευμάτων για τους ψαράδες της Σύμης. Από το 1955 άρχισαν να μειώνονται. Από το 1996 σχημάτισαν και πάλι εμπορεύσιμους πληθυσμούς.

Όπως φαίνεται, η δράση των παλαιών κατακτητών και τώρα πια συμμάχων, συνεταίρων, δανειστών (και ίσως πάλι κατακτητών) μας Γερμανών έχει αφήσει τα σημάδια της στις λαϊκές ονομασίες ειδών της στεριάς και της θάλασσας, επιμηκύνοντας την γερμανική κατοχή στην ελληνική φύση. Οι Γερμανοί τουρίστες πάντως καταβροχθίζουν απτόητοι το καλοκαίρι στα νησιά τους «γερμανούς» τους…

Νίκος Νικητίδης

Falco eleonorae - Σεπτέμβριος, ο καιρός του μαυροπετρίτη

2011-09-23T21:30:00.000+03:00

Δύο μαυροπετρίτες κυνηγούν έναν μοναχικό χαλικοκυλιστή (Arenaria interpres) κοντά σε μια βραχονησίδα της Ρόδου.

photo (c) Michalis Komkotos Μιχάλης Κομκοτός

από το βιβλίο «AEGEAN WINGS» - ΤΟ ΑΡΧΙΠΕΛΑΓΟΣ ΤΩΝ ΠΟΥΛΙΩΝ»

εκδόσεις Nikos Kasseris Publications, Ρόδος

Τα κυκλαδίτικα νησιά είναι σήμερα τουριστικοί παράδεισοι. Μέχρι πριν λίγα χρόνια όμως αυτά που κυριαρχούσαν ήταν η στέρηση, η φτώχια και ο συνεχής αγώνας με τη φύση. Η φτώχια και η ξηρότητα των νησιών, ο αγώνας με τα στοιχεία της φύσης και οι μεγάλες δυσκολίες στα ταξίδια με τα ιστιοφόρα είχαν αναγκάσει τους Κυκλαδίτες, (και γενικά τους Αιγαιοπελαγίτες) ναυτικούς να γνωρίζουν και να εκμεταλλεύονται κάθε διαθέσιμο πόρο για νερό και τροφή.

Οι δυνατοί άνεμοι και οι φουρτούνες απέκλειαν για πολλές μέρες τους ναυτικούς σε ερημονησίδες, μικρόνησα και ερημικούς όρμους, όπου έπρεπε να συμπληρώσουν τα λίγα τρόφιμα που είχαν στα μικρά τους καΐκια με φρέσκια τροφή. Η μακρόχρονη πείρα, που μεταβιβαζόταν από γενιά σε γενιά, τους εξασφάλιζε τους αναγκαίους φυσικούς πόρους. Για μεγαλύτερα ταξίδια χρησιμοποιούσαν τους πορτολάνους, δηλαδή βιβλία με οδηγίες για τα λιμάνια και την προσέγγισή τους, τους ανέμους που επικρατούσαν σε κάθε περιοχή και τις τοποθεσίες που θα έβρισκαν νερό. Και πάλι όμως για να συμπληρώσουν την τροφή τους έπρεπε να καταφύγουν στα όσα είχε συσσωρεύσει η πείρα των προηγούμενων γενεών, για τους βιότοπους και τις τροφές που παρείχαν.

Οι πέρδικες ήταν ένα συνηθισμένο κυνήγι των ναυτικών στην εποχή των ιστιοφόρων, η οποία κράτησε μέχρι τη δεκαετία του 1950. Οι νησιώτικες πέρδικες (Alectoris chukar) αφθονούσαν στα αιγαιοπελαγίτικα νησιά αλλά δεν υπήρχαν στις βραχονησίδες, όπου πολλές φορές έριχναν τους ναυτικούς οι αέρηδες και οι φουρτούνες. Αλλά και στα βραχόνησα οι ναυτικοί είχαν εντοπίσει φρέσκια τροφή. Ήταν τα γεράκια που φωλιάζουν στους γκρεμούς των νησιών. Η μαρτυρία ενός διάσημου στην εποχή του επιστήμονα είναι αποκαλυπτική.

Ο Γάλλος γιατρός και βοτανολόγος Πιτόν ντε Τουρνεφόρ (Joseph Pitton de Tournefort) ήρθε το 1700, με βασιλική αποστολή, για μελέτες στο Αιγαίο. Το Σεπτέμβριο του 1700 ταξίδευε για την Πάτμο, όπου σκόπευε να επισκεφτεί το ξακουστό μοναστήρι του Θεολόγου, αλλά τα δυνατά μελτέμια ανάγκασαν το καράβι του να βρει καταφύγιο στη Δονούσα.

Προσπάθησε να σαλπάρει και πάλι για την Πάτμο αλλά ο καιρός κρατούσε για μέρες και τον έριξε στα νερά της Αμοργού. Στις 17 Σεπτεμβρίου του 1700 το καράβι του Τουρνεφόρ βρήκε καταφύγιο στη Νικουριά, ένα νησάκι που σχεδόν κολλάει στην Αμοργό και σχηματίζει έναν προστατευμένο από τους βοριάδες ευρύχωρο κόλπο. Εκεί οι Έλληνες ναυτικοί για τροφή κατέφυγαν στις πέρδικες. Γράφει ο Τουρνεφόρ σχετικά:

Τις επόμενες μέρες ο Γάλλος επιστήμονας περιηγήθηκε στην Αμοργό και μετά συνέχισε το ταξίδι του. Διηγείται ο Τουρνεφόρ:

«Στις 22 Σεπτεμβρίου, καθώς περνούσαμε πολύ κοντά από τον Καλόγερο, μια παρά πολύ απότομη βραχονησίδα 12 μίλια από την Αμοργό, ο καπετάνιος του καραβιού μας αποφάσισε ν’ ανέβει πάνω στα βράχια και να πιάσει γεράκια. Ο άνθρωπος αυτός δεν είχε μόνο την ισορροπία του ναυτικού αλλά και τις ικανότητες του ορειβάτη να σκαρφαλώνει στους βράχους με εκπληκτική ευλυγισία. Τα γεράκια φαγώθηκαν χωρίς το κρέας τους να σιτέψει, όπως συνηθίζουν στην Ανατολή. Τα πουλιά αυτά είχαν λευκή τρυφερή σάρκα, με εξαιρετική γεύση. Θα είναι ακόμα πιο νόστιμα, αν ψηθούν τυλιγμένα σε λαρδί. Τα δικά μας ψήθηκαν στα κάρβουνα και τα φάγαμε χωρίς πιπέρι ή ξύδι».

Αυτά τα πουλιά, λοιπόν, με τη «λευκή τρυφερή σάρκα και την εξαιρετική γεύση» δεν ήταν άλλα από νεοσσούς μαυροπετρίτη (Falco eleonorae). Ο μαυροπετρίτης, που σε πολλά νησιά λέγεται και «βαρβάκι», είναι ένα είδος γερακιού που ξεχειμωνιάζει στο μεγάλο νησί της Μαδαγασκάρης, στη νοτιοανατολική Αφρική, κι ανεβαίνει στην Μεσόγειο για να αναπαραχθεί.

Το χαρακτηριστικό του είναι ότι φωλιάζει πολύ αργότερα από τα άλλα πουλιά, γύρω στα τέλη Ιουλίου, και οι νεοσσοί του ξεπετιούνται από τα αυγά στα τέλη Αυγούστου με αρχές Σεπτεμβρίου. Αυτή η ιδιορρυθμία του μαυροπετρίτη οφείλεται στην ειδίκευσή του να κυνηγάει πουλιά και μεγάλα έντομα για τροφή. Από τον Σεπτέμβρη, που αρχίζει ο φθινοπωρινός κύκλος μετανάστευσης των πουλιών, βρίσκει άφθονη τροφή για να μεγαλώσει τα μικρά του, στα περάσματα του Αιγαίου.

Ο μαυροπετρίτης φωλιάζει στους γκρεμούς των νησιών. Το γεγονός αυτό δεν πέρασε απαρατήρητο από τους Έλληνες ναυτικούς του Αιγαίου, που χρησιμοποίησαν τους νεοσσούς του μαυροπετρίτη για να εξασφαλίζουν φρέσκια τροφή το φθινόπωρο στα σκληρά ταξίδια τους την εποχή των ιστιοφόρων. Τα περιστατικά που περιγράφει ο Τουρνεφόρ το 1700, από τα βραχόνησα της Νικουριάς και του Καλόγερου, δείχνουν πόσο σημαντικό ρόλο έπαιζε στη ζωή των ναυτικών και γενικότερα των νησιωτών από την προϊστορία μέχρι πριν λίγες δεκαετίες, η γνώση του φυσικού περιβάλλοντος. Ακόμα και στις βραχονησίδες. Σήμερα οι νεαροί μαυροπετρίτες δεν κυνηγιούνται.

Το επιστημονικό όνομα "eleonorae" του μαυροπετρίτη δόθηκε για να τιμηθεί η πριγκίπισσα Ελεονόρα της Σαρδηνίας που νομοθέτησε την επιβολή βαρύτατων ποινών με σκοπό να αποτρέψει «την απομάκρυνση των μικρών γερακιών από τις φωλιές τους». Την περιγραφή και την ονοματοδοσία του μαυροπετρίτη έκανε ο ιταλός Τζουζέπε Τσένε το 1839.

Οι μαυροπετρίτες ξεχειμωνιάζουν στην Μαδαγασκάρη. Έρχονται στην Μεσόγειο για να αναπαραχθούν. Η Ελλάδα φιλοξενεί από την άνοιξη το 75% του παγκόσμιου πληθυσμού τους. Φωλιάζουν σε βραχονησίδες και γκρεμούς. Οι μεγαλύτερες αποικίες τους βρίσκονται στο νότιο Αιγαίο. Φτάνουν όμως μέχρι τις Βόρειες Σποράδες και την Λήμνο. Στο Ιόνιο Πέλαγος έχουν εντοπιστεί αποικίες τους στην Ζάκυνθο και την Κέρκυρα.

Νίκος Νικητίδης

βραχονησίδα Αβελάς της Ηρακλειάς
islet Avelas of Heraklia
31/05/2011
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Belone belone ζαργάνα

2011-09-22T08:30:00.000+03:00

Αίγινα 14/09/2011 Aegina

Ο Σεπτέμβριος είναι η εποχή της ζαργάνας. Είναι ο μήνας που τα κοπάδια με τις ζαργάνες πλησιάζουν τις ακτές (γιαλώνουν) για να κυνηγήσουν τον γόνο των ψαριών που έχουν αναπαραχθεί το καλοκαίρι, όπως τα κεφαλόπουλα, οι γόπες, οι σαρδέλες και οι αθερίνες.

Η ζαργάνα είναι φοβερός κυνηγός. Κολυμπάει αργά κοντά στην επιφάνεια και με το μακρόστενο σχήμα της ανακατεύεται με τον ελαφρό κυματισμό με τέτοιο τρόπο ώστε δεν διακρίνεται εύκολα, όπως φαίνεται και στην φωτογραφία κάτω. Μόλις πλησιάζει ένα κοπαδάκι με ψαράκια εξαπολύει την επίθεσή της με μεγάλη ταχύτητα, σαν βέλος. Χτυπάει δυνατά με την σουβλερή μύτη της το ψαράκι και το σκοτώνει. Τα άλλα ψαράκια πετιούνται πάνω από το νερό για να γλυτώσουν, δίνοντας μας τις γνώριμες εικόνες στις ακτές τον Σεπτέμβριο. Πολλές φορές οι ζαργάνες κυνηγάνε σε κοπάδια, που αριθμούν πολλές δεκάδες άτομα.

Η ζαργάνα είναι κοσμοπολίτικο είδος. Ζει στην Μεσόγειο, το Εύξεινο Πόντο και στον Ατλαντικό από τη Σενεγάλη μέχρι τη Νορβηγία.

Το επιστημονικό όνομα της ζαργάνας Belone belone παραπέμπει στο σαν βέλος σώμα της κι έχει ελληνική προέλευση (βέλος>βελόνα). «Βελόνα» και «σακοράφα» είναι και τα ελληνικά λαϊκά της ονόματα. Η σημερινή κοινή ελληνική ονομασία «ζαργάνα» προέρχεται από την αρχαία ελληνική «σαργάνη» και την βυζαντινή μετεξέλιξή σε «ζαργάνη».

Η ζαργάνα είναι πολύ νόστιμο ψάρι, με ιδιαίτερη γεύση. Τρώγεται κι ευχάριστα, γιατί έχει ένα λεπτό μεσαίο κόκκαλο που βγαίνει εύκολα. Αυτό το μεσαίο κόκκαλο είναι πράσινο κι έχει την ιδιότητα να φωσφορίζει. Η ζαργάνα γίνεται πλακί στον φούρνο, ψητή αλλά κυρίως τηγανητή. Κι επειδή συνήθως δεν χωράει στο τηγάνι, οι νοικοκυρές καρφώνουν τη σουβλερή μύτη της στη σάρκα της, κάνοντας ένα είδος κύκλου και μετά την τηγανίζουν.

Cervus elaphus - κόκκινο ελάφι

2011-09-21T17:00:00.000+03:00

Ερωτικό κάλεσμα στην Πάρνηθα 17/09/2009

Από τον Σεπτέμβριο αρχίζει η περίοδος αναπαραγωγής του κόκκινου ελαφιού. Το ελάφι ήταν αρκετά διαδεδομένο στο παρελθόν στη βόρεια και κεντρική Ελλάδα και στην Εύβοια. Μέχρι το 1940 υπήρχε σε όλα τα δάση της Μακεδονίας και της Θράκης. Εξαφανίστηκε από την Ήπειρο τη δεκαετία του 1960. Επιβίωνε στη Σιθωνία της Χαλκιδικής, όπου το 1969 αριθμούσε περισσότερα από 100 άτομα, αλλά πλέον αυτός ο πληθυσμός δεν υπάρχει. Σήμερα ο μοναδικός φυσικός πληθυσμός ελαφιού, 20-30 ατόμων, ζει στα δάση της Ροδόπης. Ένας μικρός πληθυσμός περίπου 10 ελαφιών, που προέρχεται από εισαγωγή ατόμων του υπουργείου Γεωργία από εκτροφείο, ζει στην παραποτάμια περιοχή των ποταμών Άραχθου και Καλαρίτικου στην Ήπειρο.

Στη Πάρνηθα τα ελάφια αποτελούν το μοναδικό συμπαγή πληθυσμό του είδους που διατηρείται στην Ελλάδα, αν και παρουσιάζουν ενδείξεις εξημέρωσης και οπωσδήποτε ανοχής στην ανθρώπινη παρουσία. Πρόκειται για περίπου 500 άτομα, που όμως είναι πολλά για το οικοσύστημα του βουνού. Η προέλευση των ελαφιών της Πάρνηθας είναι ασαφής. Ο αρχικός τους πληθυσμός προέρχεται με σιγουριά από άτομα που δραπέτευσαν από το βασιλικό κτήμα Τατοΐου και τα οποία πιθανώς να διασταυρώθηκαν με άγρια ελάφια που ίσως να ζούσαν στην Πάρνηθα. Αργότερα ο πληθυσμός τους αναμείχτηκε με ελάφια που εισήχθησαν από την Δανία και την πρώην Γιουγκοσλαβία.

Η έλαφος η ευγενής (Cervus elaphus, υποείδος hippelaphus) ονομάζεται «κόκκινο ελάφι», για να ξεχωρίζει από το ελάφι της Ρόδου (Cervus Dama ή Dama dama). Στην πραγματικότητα το χρώμα του είναι καφεκκόκκινο το καλοκαίρι και γκρίζο τον χειμώνα.

Οι ελαφίνες ζουν μητριαρχικά, σχηματίζουν πειθαρχημένες αγέλες, ζουν μαζί όλο το χρόνο κι έχουν αρχηγό τη γηραιότερη λαφίνα. Τα αρσενικά ελάφια ζουν μοναχικά ή σχηματίζουν χαλαρές ομάδες, κυρίως τα νεότερα άτομα. Στην εποχή της αναπαραγωγής, το φθινόπωρο, τα πιο εύρωστα και κυρίαρχα αρσενικά σχηματίζουν χαρέμια από 8-10 θηλυκά. Οι ελαφίνες γεννάνε την άνοιξη ένα μικρό, που έχει άσπρες βούλες, οι οποίες χάνονται σταδιακά μέχρι να ενηλικιωθεί. Το αρσενικό κόκκινο ελάφι έχει ύψος 1,2 μέτρα, ζυγίζει μέχρι 300 κιλά κι έχει κέρατα, το μέγεθος των οποίων και οι διακλαδώσεις τους δείχνουν και την ηλικία του. Τα θηλυκά είναι μικρότερα, πιο ντελικάτα και δεν έχουν κέρατα. Τα κόκκινα ελάφια ζουν 12-15 χρόνια.

Τα κόκκινα ελάφια τρέφονται με χορτάρι, πόες, τρυφερούς βλαστούς δέντρων και θάμνων, καρπούς, άγρια φρούτα και μανιτάρια (η Πάρνηθα φημίζεται για τα μανιτάρια της). Ζουν μέσα στο ελατοδάσος, κοντά σε πηγές και ρεματιές. Τον χειμώνα κατεβαίνουν σε χαμηλότερες τοποθεσίες της Πάρνηθας, για να τραφούν στα δρυοδάση γύρω από το Κατσιμίδι, σε πευκοδάση και πυκνή μακία βλάστηση. Το μεσημέρι μηρυκάζουν την τροφή τους. Βοσκάνε το πρωί και το απόγευμα κι αυτές είναι οι ώρες που μπορούμε να τα δούμε σε πολλές τοποθεσίες.

Το ελάφι περιλαμβάνεται στο «Κόκκινο Βιβλίο των Απειλούμενων Ζώων της Ελλάδας» (εκδ. 2009) με τον χαρακτηρισμό «κρισίμως κινδυνεύον».

Ένα αρσενικό ελάφι με το χαρέμι του στην Πάρνηθα, 17/09/2009

Μια λαφίνα με το μικρό της, Πάρνηθα 05/09/2009

Πάρνηθα 25/09/2009 Parnis

photo (c) Antonis Taglidis Αντώνης Ταγλίδης

Echinaster sepositus - κόκκινος αστερίας

2011-09-20T09:36:00.000+03:00

Σαρωνικός 07/02/2009 Saronikos (Attica)
photo (c) Vassilis Koulouberis Βασίλης Κουλουμπέρης

Ο πιο κοινός αστερίας των θαλασσών μας. Ζει σε βραχώδεις βυθούς με βλάστηση και μέχρι βάθος 200m. Η διάμετρός του φθάνει τα 18cm.

Pagurus Bernhardus ερημίτης κάβουρας

2011-09-19T21:57:00.000+03:00

Βουλιαγμένη 08/06/2009 Vouliagmeni
photo (c) Vassilis Koulouberis Βασίλης Κουλουμπέρης

Οι κάβουρες ανήκουν στα μαλακόστρακα και στην υφομοταξία των καρκινοειδών. Οι ερημίτες κάβουρες ξεχωρίζουν από τα άλλα θαλασσινά καβούρια, επειδή έχουν μαλακή και απροστάτευτη κοιλιά. Έτσι αναγκάζονται να βρίσκουν καταφύγιο σε διάφορα άδεια όστρακα. Σχεδόν πάντοτε κουβαλάνε στη ράχη τους και το όστρακο-καταφύγιό τους. Όταν μεγαλώσουν αναζητούν ένα μεγαλύτερο όστρακο που να τους χωράει. Συνήθως κινούνται και τρέφονται τη νύχτα, που τους παρέχει περισσότερη προστασία. Στην επιφάνεια των οστράκων-καταφυγίων του ερημίτη κάβουρα πολλές φορές εγκαθίστανται θαλάσσιες ανεμώνες. Η συμβίωση αυτή προσφέρει μια ακόμα προστασία στον κάβουρα, γιατί οι ανεμώνες διαθέτουν στα πλοκάμια τους τοξικές ουσίες. Από τη μεριά της η θαλάσσια ανεμώνα εξασφαλίζει άνετα την τροφή της από τα υπολείμματα της τροφής του ερημίτη κάβουρα.

Carduus thoermeri

2011-09-09T15:20:00.002+03:00

Όλυμπος 22/07/2011 Olympos
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

θαλάσσια ανεμώνη

2011-09-07T17:46:00.003+03:00

Νάξος 09/09/2009 Naxos
photo (c) Vassilis Koulouberis Βασίλης Κουλουμπέρης

Silene coronaria

2011-09-06T17:39:00.002+03:00

Δίρφυς 21/06/2008 Dirfys

Βόρας 23/07/2011 Voras
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Henricia oculata - αστερίας (πάνω σε σφουγγάρι)

2011-09-04T17:16:00.003+03:00

Γλαρονήσι Νάξου 10/09/2009 Naxos
photo (c) Vassilis Koulouberis Βασίλης Κουλουμπέρης

Potentilla argentea

2011-09-03T17:12:00.000+03:00

Όλυμπος 21/07/2011 Olympos

Calystegia sylvatica

2011-09-02T16:59:00.001+03:00

Δίρφυς 21/06/2008 Dirfys

Epilobium angustifolium

2011-08-31T17:40:00.001+03:00

Πήλιο 20/07/2011 Pilion
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Epilobium dodonaei

2011-08-31T17:34:00.004+03:00

Παρνασσός 18/08/2010 Parnassos

Hieracium graecum

2011-08-30T17:23:00.003+03:00

Βόρας 23/07/2011 Voras
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Coris julis γύλος

2011-08-28T17:55:00.002+03:00

Αίγινα 15/08/2011 Aegina
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Solenanthus stamineus

2011-08-27T17:44:00.002+03:00

Χελμός 05/06/2011 Chelmos
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Linum hirsutum

2011-08-26T17:13:00.000+03:00

Όλυμπος 21/07/2011 Olympos
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Polyporus squamosus

2011-08-25T17:10:00.002+03:00

Γράμμος 31/07/2011 Grammos
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Staehelina uniflosculosa

2011-08-24T17:07:00.002+03:00

Όλυμπος 21/07/2011 Olympos
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Viola albanica

2011-08-23T17:01:00.003+03:00

Σμόλικας 30/07/2011 Smolikas
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Sedum ochroleucum

2011-08-22T17:44:00.000+03:00

Χελμός 12/06/2010 Chelmos

Χελμός

2011-08-19T17:50:00.000+03:00

Χελμός 05/06/2011 Chelmos
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Cirsium arvense

2011-08-18T17:21:00.000+03:00

Πάϊκο 24/07/2011 Paiko
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Δρακολίμνη (αλπική λίμνη) Σμόλικα

2011-08-16T17:08:00.003+03:00

Σμόλικας 30/07/2011 Smolikas
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Καβαλάρι Ζαγορίου 1913

2011-08-15T17:14:00.002+03:00

photo 1913 Fredd Boissonas

Alyssum smolikanum

2011-08-14T17:08:00.003+03:00

Σμόλικας 30/07/2011 Smolikas
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Gentiana cruciata

2011-08-13T17:54:00.003+03:00

Πάϊκο 24/07/2011 Paiko

photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Rhynchocorys elephas

2011-08-12T17:11:00.000+03:00

Γράμμος 31/07/2011 Grammos

photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Sedum cepaea

2011-08-11T17:04:00.003+03:00

Πάϊκο 24/07/2011 Paiko
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Alcea rosea

2011-08-11T05:28:00.001+03:00

Δίρφυς 03/08/2011 Dirfys

Parnassius apollo

2011-08-09T17:29:00.000+03:00

Σμόλικας 30/07/2011 mt. Smolikas
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Οίτη 27/07/2008 mount Oiti

Lysimachia vulgaris

2011-08-08T17:25:00.000+03:00

Πάϊκο 24/07/2011 Paiko
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Lysimachia vulgaris

2011-08-07T17:22:00.000+03:00

Παγγαίο 05/06/2010 Pageo

Allium sp.

2011-08-06T17:49:00.003+03:00

Δίρφυς 03/08/2011 Dirfys

Allium carinatum

2011-08-05T21:26:00.001+03:00

Όλυμπος 23/07/2011 Olympos
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Cardamine acris

2011-08-04T15:48:00.000+03:00

Βαρδούσια 30/05/2010 Vardousia

Erigeron alpinus

2011-08-03T16:18:00.000+03:00

Πήλιο 20/07/2011 Pilion
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Scorpaena σκορπίνα

2011-08-02T16:07:00.001+03:00

Κύθνος 30/05/2009 Kythnos
photo (c) Vassilis Koulouberis Βασίλης Κουλουμπέρης

Campanula trachelium

2011-07-31T15:28:00.000+03:00

Πήλιο 20/07/2011 Pilion
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Centaurea napulifera

2011-07-30T17:45:00.000+03:00

Όρβηλος 03/07/2011 Orvilos
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Lilium chalcedonicum

2011-07-29T15:41:00.000+03:00

Βέρμιο 11/07/2009 Vermio

Drosera anglica

2011-07-28T17:47:00.004+03:00

Βόρας (Πίνοβο) 23/07/2011 mt. Voras (Pinovo)
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Helichrysum orientale

2011-07-27T17:39:00.004+03:00

Αμοργός 30/04/2011 Amorgos
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Centaurea deusta

2011-07-25T17:27:00.000+03:00

Πήλιο 20/07/2011 Pilion
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Silene sp.

2011-07-23T21:39:00.001+03:00

Δίρφυς 21/06/2008 Dirfys

Verbascum aphentulium

2011-07-21T15:25:00.000+03:00

Πήλιο 20/07/2011 Pilion

photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Μονή Σίμωνος Πέτρα

2011-07-19T14:28:00.001+03:00

Mount Athos 1991 Άγιον Όρος

Petrorhagia glumacea

2011-07-17T15:10:00.000+03:00

Χελμός 12/06/2010 Chelmos

Ενδημική της Πελοποννήσου

Androsace villosa

2011-07-13T13:38:00.003+03:00

Όρβηλος 03/07/2011 mt. Orvilos
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Fritillaria sibthorpiana

2011-07-09T01:24:00.000+03:00

Σύμη 25/03/2011 Symi
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Σε ένα ταξίδι τους την άνοιξη στην Σύμη ο Ζήσης Αντωνόπουλος και ο Γιώργος Παστρικός είχαν μια πολύ μεγάλη επιτυχία. Βρήκαν ένα σπάνιο είδος για την χλωρίδα της Ελλάδας, την Fritillaria sibthorpiana.

Pinguicula balcanica

2011-07-07T01:03:00.002+03:00

Βόρας 04/06/2010 Voras

Dianthus fruticosus

2011-07-03T09:11:00.005+03:00

Ηρακλειά 25/06/2011 Iraklia
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Το αγριογαρύφαλλο Δίανθος ο θαμνώδης (fruticosus) προτιμά τα απότομα και πολλές φορές απρόσιτα βράχια.

Κέα Kea
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Crocus pelistericus

2011-06-29T07:04:00.002+03:00

Βόρας 19/06/2011 mt. Voras
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Diannthus diffusus

2011-06-27T21:04:00.003+03:00

Πάρνηθα 22/06/2011 Parnis

Himantopus himantopus καλαμοκανάς

2011-06-25T17:31:00.000+03:00

Σχινιάς 05/06/2011 Schinias

Convolulvus arvensis

2011-06-23T17:25:00.001+03:00

Κέα 10/06/2011 Kea
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Gyps fulvus όρνιο

2011-06-21T18:13:00.004+03:00

Ηρακλειά 04/06/2011 Iraklia
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Gladiolus illyricus

2011-06-19T17:34:00.002+03:00

Πάϊκο 10/06/2011 Paiko
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Ηλιοβασίλεμα στην Κέα

2011-06-17T17:23:00.002+03:00

Κέα 13/06/2011 Kea

photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Στα φαράγγια του Ταϋγέτου

2011-06-15T17:18:00.001+03:00

Ταύγετος 21/05/2011 Taygetos
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Aythya nyroca βαλτόπαπια

2011-06-13T11:17:00.004+03:00

Σχινιάς 05/06/2011 Schinias

Στα Ύδατα της Στυγός

2011-06-11T03:10:00.004+03:00

Χελμός 05/06/2011 Chelmos
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Όπως αναφέρει η ελληνική μυθολογία πίσω απ΄αυτόν τον καταρράκτη του Χελμού ήταν η είσοδος για τον Κάτω Κόσμο.

Lysimachia serpylifolia

2011-06-04T21:12:00.001+03:00

Οίτη 29/05/2010 Oeti

Salvia ringens

2011-06-03T17:41:00.000+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 mt. Parnis
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Viola sieheana

2011-06-01T15:29:00.003+03:00

Πάρνηθα 29/05/2011 mt. Parnis

photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Νέα ζωή

2011-05-30T18:02:00.002+03:00

Ταΰγετος 21/05/2011 Taygetos
photo (c) Yiannis Kofinas Γιάννης Κοφινάς

Convolvulus elegantissimus

2011-05-28T05:08:00.004+03:00

Κέα 07/05/2011 Kea
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη

Lycium schweinfurthii

2011-05-26T05:03:00.003+03:00

Ηρακλειά 22/05/2011 Iraklia

photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Tachybaptus ruficollis νανοβουτηχτάρι

2011-05-22T21:58:00.001+03:00

Σχινιάς 20/05/2011 Schinias

Fritillaria messanensis

2011-05-20T17:51:00.000+03:00

Λευκάδα 09/04/2011 Lefkada
photo (c) Zissis Antonopoulos Ζήσης Αντωνόπουλος

Linum elegans

2011-05-18T17:40:00.000+03:00

Χελμός 12/06/2010 Chelmos

Muscari cycladicum

2011-05-16T17:31:00.000+03:00

Ηρακλειά 25/04/2011 Iraklia
photo (c) Yiannis Gavalas Γιάννης Γαβαλάς

Pseudorlaya pumila

2011-05-14T17:25:00.000+03:00

Κέα 28/03/2011 Kea
photo (c) Rena Karakatsani Ρένα Καρακατσάνη